Onderdanige

Wat is een onderdanige?

Een onderdanige (Engels: submissive, in de scene afgekort tot sub) is degene die in een BDSM-verhouding zeggenschap afstaat aan een ander. Die overdracht is afgesproken, begrensd en omkeerbaar: de onderdanige stelt vooraf de grenzen en houdt het stopwoord. Onderdanig zijn zegt iets over de machtsverhouding, niet over wat er lichamelijk gebeurt.

Hoe een onderdanige in de praktijk werkt

Onderdanig zijn begint met kiezen wat je precies weggeeft, en pas daarna houdt het op met beslissen. Alleen dat tweede stuk ziet er van buiten uit als onderdanigheid.

Neem een eerste avond. In het gesprek vooraf zegt zij welke handelingen mogen, welke niet, en welk woord alles stopzet. Daarna verandert er iets in de opzet: zij bepaalt niet langer de volgorde, het tempo of het moment waarop iets ophoudt. Wat ze wél blijft doen is melden hoe het gaat, want zonder die informatie speelt de ander blind. Na afloop volgt nazorg en, meestal een dag later, een gesprek over wat er bleef hangen.

De tweede vorm laat zich beter meten dan zien. Ambler en collega’s wezen veertien ervaren BDSM’ers willekeurig toe aan de gevende of de ontvangende rol en lieten ze vlak voor en vlak na hun scène een stroop-test doen. Bij de ontvangende rol liep de score op van gemiddeld 92 punten aan het begin van de dag naar 504 direct na de scène; bij de gevende rol veranderde er niets van betekenis. Hoe hoger die score, hoe meer moeite het kost om een tegenstrijdige prikkel te verwerken. Wat de scene subspace noemt is dus geen beeldspraak: er is een toestand waarin het analytische deel van het hoofd merkbaar minder hard werkt, en die trad in dat experiment alleen aan de onderdanige kant op.

Daar volgt meteen iets praktisch uit. Iemand die net uit die toestand komt, kan een uur lang slecht beslissingen nemen, en dat is precies het moment waarop mensen elkaar gedag zeggen en de auto in stappen.

Waar het woord onderdanig vandaan komt

Het Nederlandse onderdanig stamt af van onderdaan, en onderdaan is oorspronkelijk geen zelfstandig naamwoord maar een voltooid deelwoord. Etymologiebank brengt drie woordenboeken samen die dat allemaal zo beschrijven: het Middelnederlandse onderdaen betekende “onderworpen, ondergeschikt” en was het deelwoord van ónder-doen, “onder iets plaatsen, onderwerpen”. P.H. Schröder voegt daar het aardigste detail aan toe. Het bijvoeglijke onderdaan is in de loop van de tijd vervangen door onderdanig; alleen als zelfstandig naamwoord bleef onderdaan over, en dan bijna uitsluitend in de verhouding tussen volk en vorst.

Taalkundig draagt het woord dus een staatsrechtelijke geschiedenis met zich mee: een onderdaan is iemand die onder een gezag valt waar hij niet zelf voor koos. Dat is exact het tegenovergestelde van wat het woord in BDSM aanduidt, en het verklaart waarom mensen er zo vaak over struikelen.

Want in een BDSM-verhouding loopt de beweging andersom. Machtsuitwisseling werkt volgens de encyclopedie doordat de overgave van de onderdanige de ander in zijn positie zet, en daar staat letterlijk bij dat de onderliggende controle in werkelijkheid bij de onderdanige ligt. Wat er wordt overgedragen zijn beslissingen: welke handeling, hoe lang, in welke volgorde. Wat er niet wordt overgedragen zijn de grenzen waarbinnen die beslissingen mogen vallen, en het recht om er halverwege een streep door te zetten.

Hoever die overdracht reikt, is het enige waar de varianten van elkaar verschillen. Bij de kortste vorm duurt hij een uur. Bij 24/7 loopt hij door zonder eindtijd, en bij een M/s-verhouding is hij in een expliciete afspraak vastgelegd.

Waarom mensen onderdanig willen zijn

De aantrekkingskracht zit in het loslaten zelf, niet in wat erop volgt. Hébert en Weaver interviewden negen dominanten en twaalf onderdanigen en vonden precies één winstpunt dat alleen bij de onderdanige rol hoorde: het afstaan van controle. Niet de aanraking en niet de pijn. Het weggeven.

De opbrengst valt anders uit naargelang wie je het vraagt.

• Voor de onderdanige zelf noemden de deelnemers in datzelfde onderzoek psychische ontlading, vrijheid van de rollen van alledag, en jezelf kunnen zijn. Voor wie de hele week beslist, is een avond zonder één beslissing geen verlies maar rust.
• Voor degene die de leiding neemt is de opbrengst dat er iets echts wordt toevertrouwd. Diezelfde onderzoekers omschrijven dominanten als empathisch en zorgzaam; die eigenschappen hebben pas ergens houvast als iemand ze toelaat.
• Voor twee mensen samen verandert de rolverdeling wat er wordt uitgesproken. Crane en Ireland lieten 261 deelnemers verhalen schrijven en analyseerden die met tekstsoftware. Het taalgebruik weerspiegelde de rol: dominanten schreven meer over bezit, verantwoordelijkheid en de ander, onderdanigen meer over de machtsverhouding zelf en over zichzelf.

Er is één grote vergelijking waarin de onderdanige rol apart is meegenomen. Wismeijer en Van Assen legden 902 BDSM-beoefenaars en 434 controledeelnemers dezelfde vragenlijsten voor, en de onderdanige rol scoorde daarin minder gunstig dan de dominante, maar nog altijd gunstiger dan de groep die niets met BDSM had. Hun conclusie luidde dat BDSM zich eerder laat lezen als vrijetijdsbesteding dan als psychopathologie. Let op wat daar níét staat. Zo’n uitkomst zegt iets over wie er meedoet aan een vragenlijst, niet over wat een avond onderdanig zijn met iemand doet.

Hetzelfde interviewonderzoek vroeg ook wat er aan hun rol tegenvalt, noemden de onderdanigen drie dingen: kwetsbaarheid, slechte dominanten, en het opvolgen van bevelen en accepteren van beslissingen. Dat laatste is geen grap. De handeling waar de hele rol op rust, is ook de handeling die het zwaarst valt.

Hoe mensen de onderdanige rol invullen

Verreweg de meeste mensen houden het klein. Zeggenschap afstaan voor de duur van één afgesproken avond, en de dag erna weer gewoon zelf beslissen wat er wordt gegeten.

Daarnaast bestaan er een paar vormen die zich vooral onderscheiden in wát er wordt afgestaan.

1. Dienend. De overgave zit in taken: klaarzetten, verzorgen, de agenda. Dat heet dienstbaarheid, en pijn of bondage hoeven er niet aan te pas te komen.
2. Tegenstribbelend. Een brat geeft de zeggenschap wel weg maar laat zich er niet zomaar naartoe brengen; het plagen is de vorm waarin de overgave wordt aangeboden.
3. Verzorgd. In DDlg en wat daaromheen hangt valt de onderdanige rol samen met een verzorgende tegenspeler, en gaat het meer over houvast dan over gehoorzamen.
4. Doorlopend. Bij 24/7 en in een M/s-verhouding stopt de rol niet als de avond stopt, en wordt hij meestal ergens vastgelegd.

Voor wie beide kanten kent bestaat het woord switch, en die groep is groter dan buitenstaanders vermoeden. Precies daarom is onderdanige geen persoonlijkheidstype: het is een plek die je een tijdje inneemt.

Of zo’n invulling zorgvuldig of slordig uitpakt, hangt niet af van hoe ver iemand gaat. Het hangt af van of er tijdens de scène nog wordt teruggekoppeld. Een onderdanige die niets meer zegt, zit niet dieper in zijn rol; hij levert alleen geen informatie meer aan.

Misverstanden over onderdanigen

“Onderdanig zijn is passief zijn.” Nee. De onderdanige levert het hele kader aan waarbinnen gespeeld wordt: de grenzen, de voorkeuren en het stopwoord. Hébert en Weaver hoorden hun deelnemers zichzelf omschrijven als mensen die controle willen afstaan en de ander willen plezieren, en dat zijn allebei actieve werkwoorden.

“De onderdanige heeft niets te zeggen.” Precies andersom. De encyclopedie stelt dat de onderliggende controle bij de onderdanige ligt, omdat de macht die de dominant uitoefent geleend is en op elk moment kan worden teruggenomen.

“Onderdanig en bottom zijn hetzelfde.” Twee verschillende dingen die vaak samenvallen. De encyclopedie zegt er expliciet bij dat er geen enkele eis is dat de dominant ook de top is, of de onderdanige ook de bottom. Iemand die graag pijn voelt en niets van gehoorzamen moet hebben, is bottom en geen onderdanige.

“Wie in bed onderdanig is, is dat overal.” Ook onjuist. Hébert en Weaver tekenden bij hun deelnemers juist op waar de speelrol en de doordeweekse persoon niet op elkaar aansloten. De leidinggevende die zich ‘s avonds laat sturen is geen curiositeit, maar een van de gewone patronen.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, sinds 1990 in de BDSM-wereld en opgeleid als psychotherapeut. De vrouwen die mij boeken omdat ze zich willen overgeven, komen bijna allemaal met dezelfde vraag binnen: doe ik het wel goed?

Dat is de vraag die me het meest is bijgebleven, want hij laat zien hoe hard er wordt gewerkt aan iets wat op loslaten lijkt. Wat ik vervolgens zeg is steeds hetzelfde: er valt hier niets goed te doen, er valt alleen iets te melden.

Verder zie ik twee dingen elke keer terug. Het eerste is dat mensen hun eigen wensenlijst het lastigst vinden om te maken, veel lastiger dan de scène zelf; wie nooit heeft opgeschreven wat ze wil, kan het ook niet weggeven. Het tweede is dat de dip zelden op de avond zelf komt. Hij komt op dinsdag, en dan is er niemand meer bij die weet waar hij vandaan komt.

Wat je zelf kunt doen

• Schrijf op wat je wilt overdragen vóór je iets afspreekt. “Jij bepaalt het tempo en de volgorde” is een afspraak; “ik ben onderdanig” is een etiket waar de ander niets mee kan.
• Begin je grenzen bij wat er níét gebeurt. Een korte lijst van uitgesloten handelingen is bruikbaarder dan een lange lijst van wensen, en hij is sneller op te schrijven.
• Spreek een stopwoord af en gebruik het één keer in de eerste tien minuten, zodat je weet dat het werkt en de ander weet hoe hij reageert.
• Blijf melden hoe het gaat, ook als het goed gaat. Zwijgen wordt gelezen als instemming, en daar gaat het bij een eerste keer het vaakst mis.
• Regel je thuiskomst voordat je begint. Na een intense scène is het beoordelingsvermogen tijdelijk minder scherp, dus spreek af wie er rijdt en hoe laat je weg moet.
• Loop weg bij een dominant die je grenzen ter discussie stelt. Onderdanigen noemen slechte dominanten zelf als het grootste risico van hun rol, en dat gesprek verbetert nooit.
• Plan de dag erna in. Een dip die je verwacht, is een dip die je kunt opvangen; zie drop.

Meer lezen over onderdanig zijn

Op deze site legt D/s uit hoe de verhouding tussen beide rollen is opgebouwd, beschrijft dominant dezelfde uitwisseling vanaf de andere kant, en gaat het artikel over de kracht van kruipen over één concrete houding waarin overgave zichtbaar wordt.

Buiten deze site loont de interviewstudie van Hébert en Weaver het meest, omdat twaalf onderdanigen daarin in hun eigen woorden zeggen wat hun rol oplevert en wat eraan tegenvalt. Wie liever meetwerk leest, vindt het onderzoek van Ambler en collega’s vrij te downloaden op de publicatielijst van de onderzoeksgroep; daar staan beide rollen in dezelfde scène naast elkaar gemeten.

Waar dit op deze site past

Wil je de onderdanige rol een keer proberen zonder dat je zelf een dominant hoeft te zoeken, dan kan dat met mij. Op de pagina over de BDSM-date staat hoe zo’n sessie verloopt, wat we vooraf doornemen en hoe de nazorg is geregeld. Twijfel je nog of dit bij je past, dan is een berichtje sturen genoeg om erachter te komen.

Bronnen

• Perks, problems, and the people who play: A qualitative exploration of dominant and submissive BDSM roles. Ali Hébert & Angela Weaver, The Canadian Journal of Human Sexuality 24(1), 49–62, 2015 (DOI 10.3138/cjhs.2467). Semi-gestructureerde interviews met 9 dominanten en 12 onderdanigen. Levert de omschrijving van onderdanigen als mensen die controle willen afstaan en de ander willen plezieren, het afstaan van controle als het enige winstpunt dat alleen bij de onderdanige rol hoort, de gedeelde opbrengsten psychische ontlading, vrijheid van de rollen van alledag en jezelf kunnen zijn, de tegenstellingen tussen de rol in het spel en de doordeweekse persoon, en kwetsbaarheid, slechte dominanten en het opvolgen van bevelen en accepteren van beslissingen als de knelpunten van de onderdanige rol.
• Consensual BDSM Facilitates Role-Specific Altered States of Consciousness: A Preliminary Study. Ambler, Lee, Klement, Loewald, Comber, Hanson, Cutler, Cutler & Sagarin, Psychology of Consciousness: Theory, Research, and Practice 4(1), 75–91, 2017 (DOI 10.1037/cns0000097). Veertien ervaren BDSM’ers werden willekeurig aan de gevende of ontvangende rol toegewezen. Levert de stroop-scores van de ontvangende rol (gemiddeld 92,3 bij aanvang tegen 504,3 direct na de scène) tegenover die van de gevende rol, en de conclusie dat bottomen samenhangt met transiënte hypofrontaliteit.
• Dominants, Submissives, and Bottom-up Text Analysis: Exploring BDSM Roles Through Romantic and Erotic Narratives. Phoenix R. Crane & Molly E. Ireland, The Journal of Sex Research 60(4), 452–462, 2023 (DOI 10.1080/00224499.2022.2111400). Tekstanalyse met Linguistic Inquiry and Word Count van verhalen van 261 deelnemers. Levert dat het taalgebruik de roleigenschappen weerspiegelt: dominanten met meer woorden rond bezit, verantwoordelijkheid en gerichtheid op de ander, onderdanigen met meer verwijzingen naar de machtsverhouding en naar zichzelf.
• Psychological characteristics of BDSM practitioners. Andreas A. J. Wismeijer & Marcel A. L. M. van Assen, The Journal of Sexual Medicine 10(8), 1943–1952, 2013. Vergelijking van 902 BDSM-beoefenaars met 434 controledeelnemers. Levert dat de uitkomsten gunstiger waren voor de dominante dan voor de onderdanige rol en voor beide rollen gunstiger dan voor de controlegroep, en de conclusie dat BDSM eerder als vrijetijdsbesteding dan als psychopathologie valt op te vatten.
• Onderdaan. Etymologiebank, met de ingangen uit Van Veen & Van der Sijs (Etymologisch woordenboek, 1997), P.H. Schröder (Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, 1980) en J. de Vries (Nederlands Etymologisch Woordenboek, 1971). Levert dat onderdaan oorspronkelijk het voltooid deelwoord is van onderdoen (“onder iets plaatsen, onderwerpen”), dat het Middelnederlandse onderdaen “onderworpen, ondergeschikt” betekende, en dat het bijvoeglijke onderdaan later is vervangen door onderdanig terwijl het zelfstandig naamwoord alleen in de verhouding van volk tot vorst overbleef.

Verwante begrippen

• Dominant. De tegenhanger van de onderdanige, en dezelfde uitwisseling vanaf de andere kant beschreven.
• D/s. De verhouding waarvan de onderdanige de kleine s is.
• Bottom. De rol die de handeling ondergaat, en het woord waar onderdanige het vaakst mee wordt verward.
• Dienstbaarheid. De invulling waarin de overgave van een onderdanige uit taken bestaat.
• Brat. De onderdanige die zich er tegenaan laat trekken in plaats van naartoe.
• M/s. De zwaarst ingevulde variant, met eigenaarschap als kern.
• 24/7. Wat er met de rol gebeurt als er nooit een eindtijd wordt afgesproken.
• Drop. De terugval die een onderdanige uren of dagen na een scène kan overvallen.
• Grens. Het kader dat een onderdanige zelf aanlevert en houdt.
• Positietraining. Het oefenen van houdingen die een onderdanige op één woord aanneemt, en wat haar lichaam daarvan merkt.
• Paypig. Een uitgesproken variant van de rol, waarin geld het middel van overgave is.
• Service. Het scenewoord voor de richting van dienen, dat ook geldt buiten de onderdanige rol.
• Service sub. De onderdanige voor wie taken de kern zijn en pijn er niet bij hoeft.
• Slaaf. Dezelfde richting, maar met een groter bereik en een langere looptijd.
• Slavin. De vrouwelijke vorm van de zwaarste variant, en waarom het Nederlands die vorm wel heeft en het Engels niet.
• Submissive. Hetzelfde woord in het Engels, met de datering die laat zien hoe jong de zelfbenaming is. Submissief is dezelfde term in Nederlandse spelling.
• Sub. De afkorting die mensen als label gebruiken, en wat die twee letters wel en niet over iemand zeggen.
• Submissie. De handeling die deze rol verricht, met de Nederlandse woordgeschiedenis uit het arbitragerecht.
• Zwijgplicht. De staande regel die op deze rol het vaakst wordt gelegd, en waarom het woord twee heel verschillende dingen betekent.