Rollenspel

Wat is rollenspel?

Rollenspel is seks of BDSM waarin je een afgesproken rol speelt in plaats van jezelf: een personage, een verhouding of een situatie die niet je eigen leven is. Het personage is verzonnen, de toestemming niet. Wie je speelt spreek je vooraf af, en wie het spel stopt ook.

Hoe rollenspel er in de praktijk uitziet

Meestal veel kleiner dan mensen denken.

Geen kostuums, geen script van vier pagina’s. Een vrouw die me schrijft over rollenspel bedoelt vaak: ik wil één avond iemand anders zijn dan degene die de agenda beheert en de was doet. Dat kan een inspectie zijn waarbij ik commentaar geef op houding en huid. Het kan een gesprek zijn waarin we doen alsof we elkaar nooit eerder zagen. Het kan de baas en de nieuwe medewerker zijn, met een bureau dat toevallig in je eigen huiskamer staat.

Wat het rollenspel maakt, is niet de aankleding. Het is de afspraak dat we allebei even iemand anders zijn, en dat we allebei weten hoe we daar weer uit komen.

Waar het woord rollenspel vandaan komt

Van een opgerold stuk papier.

Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands voert rol terug op het Oudfranse rolle, dat op zijn beurt uit het middeleeuws Latijnse rotulus komt: een verkleinwoord van rota, wiel. Eerst was het een rol perkament, daarna een lijst of register, en pas in 1638 duikt het op als toneeltekst. De betekenis “de persoon die de toneelspeler door zijn spel creëert” staat er voor het eerst in 1764. Jan de Vries legt uit waarom die stap gezet kon worden: de zeventiende-eeuwse acteur had zijn eigen tekst uitgeschreven op een papieren rol die hij tijdens het voordragen oprolde. Het oudst bekende geval is uit Amsterdam, 1598.

Zo werd de rol van een ding een persoon.

Als methode is rollenspel jonger. Jacob Levy Moreno bouwde het rond 1920 in tot psychodrama, een groepsvorm waarin mensen een situatie niet bespreken maar naspelen. In de systematische review van Maya en collega’s uit 2025 blijkt rolwisseling nog altijd de meest gebruikte techniek van de zevenentwintig onderzochte interventies. Dat is dezelfde beweging als in de slaapkamer: je begrijpt iets pas als je het een keer van de andere kant hebt gespeeld.

Hoe vaak rollenspel voorkomt

Vaker als wens dan als daad.

Debby Herbenick en haar team legden in PLOS ONE een landelijk representatieve steekproef van 2.021 Amerikanen een lijst seksuele gedragingen voor. Rollenspel met een partner: 25,8% van de mannen en 21,8% van de vrouwen had het ooit gedaan. In het afgelopen jaar was dat nog 8,1 en 7,2%, in de afgelopen maand 2,6 en 1,7. Tussen mannen en vrouwen zat geen betekenisvol verschil.

Interessanter is de andere kolom. Gevraagd naar aantrekkelijkheid noemde 37,4% van alle deelnemers rollenspel enigszins of erg aantrekkelijk, bij de vrouwen 35,0%. Meer mensen willen het dus dan het ooit hebben gedaan. En de onderzoekers zetten het bij de gedragingen die vooral in het verder verleden liggen: je probeert het, en dan verdwijnt het weer uit de routine.

Binnen de kink-wereld ligt het compleet anders. Jennifer Rehor vroeg voor Archives of Sexual Behavior 1.384 vrouwen naar tien rollenspelscenario’s, en 87,59% had er minstens één gedaan. De top drie: meester-slaaffantasie (83,53% nam er in enige vorm aan deel), gevaarfantasie (72,04) en beroepsspel zoals baas en werknemer (69,44). Medisch spel kwam op 53,90 en leeftijdsregressie op 53,83. Religieus spel bleef op 32,30 steken, en de twee zeldzaamste scenario’s, leeftijdsprogressie en lijkenspel, haalden 9,39 en 7,80%.

Waarom mensen rollenspel doen

Omdat een rol dingen mogelijk maakt die je onder je eigen naam niet zou vragen.

Christian Joyal en collega’s lieten in The Journal of Sexual Medicine 1.516 volwassenen 55 seksuele fantasieën scoren. Slechts twee daarvan bleken zeldzaam. Overgave- en overheersingsthema’s waren voor beide seksen gewoon, en ze hingen bovendien statistisch met elkaar samen. Wie het ene fantaseert, fantaseert het andere doorgaans ook.

• Voor wie de rol krijgt verdwijnt de verantwoordelijkheid. Je hoeft niets te bedenken, want de personage doet dat.
• Voor wie de rol geeft komt er een reden bij het gedrag. Streng zijn tegen “de nieuwe medewerker” ligt anders dan streng zijn tegen je vriendin.
• Voor allebei ligt er een deur open die zonder verhaal dicht blijft. Een zin die in gewone taal ongemakkelijk klinkt, klinkt in een scène gewoon logisch.

Een rol is ook een uitstekende plek om je te verstoppen. Als je alleen nog maar in een personage bij iemand kunt komen, is er iets aan de hand wat je niet met een kostuum oplost.

Hoe mensen een rollenspel opzetten

Met vier afspraken die je in tien minuten maakt.

Eerst de casting. Wie speelt wie, hoe je in het spel heet, en hoe je de ander aanspreekt. Dan het startpunt: waar begint de scène, en waar wil je ongeveer uitkomen. Daarna de grenzen die van jou blijven en niet van je personage worden, want dat is precies de plek waar het misgaat. En tot slot een stopwoord dat het personage niet mag negeren.

Veel mensen spreken twee uitgangen af in plaats van één. Eén woord dat alles stilzet, en één zinnetje waarmee je even uit de rol stapt zonder de avond te beëindigen. “Even Victor” werkt beter dan je zou denken. Op onderhandelen staat hoe je zo’n gesprek voert zonder dat het een sollicitatie wordt.

En dan het onderdeel dat vrijwel altijd wordt overgeslagen: afspreken hoe je eruit gaat. Niet dát je eruit gaat, maar hoe. Licht aan, andere muziek, je eigen naam hardop.

Wat er na afloop blijft plakken

Er bestaat een woord voor, en het komt uit de larpwereld.

Kjell Hedgard Hugaas beschrijft in het International Journal of Role-Playing het begrip bleed: gevoelens, gedachten, lichamelijke toestanden en stukjes persoonlijkheid die overlopen tussen speler en personage. Loopt het van speler naar personage, dan heet het bleed-in. Andersom, van personage naar speler, is het bleed-out. Hugaas onderscheidt daarbinnen onder meer emotionele bleed, ego-bleed en procedurele bleed, en voegt er een begrip aan toe dat ik zelf erg bruikbaar vind: de bleed perception threshold, de drempel waarboven je pas doorhebt dat het gebeurt.

Dat laatste is het punt. Onder die drempel loopt het gewoon door zonder dat je het merkt. Je bent kortaf tegen de kassière, je snapt niet waarom, en de scène was twee dagen geleden. Bij BDSM heet hetzelfde verschijnsel subdrop, en het antwoord is niet anders: nazorg en een nagesprek.

Misverstanden over rollenspel

“Je moet kunnen acteren.” Nee. De meeste scènes bestaan uit tien zinnen en veel stilte. Slecht acteren is bovendien zelden een probleem, want er is geen publiek.

“Rollenspel is altijd BDSM.” Ook niet. Het scenario waarin twee vreemden elkaar in een hotelbar ontmoeten heeft geen enkele machtsafspraak nodig. Andersom kan D/s prima zonder personage.

“Wat je speelt wil je in het echt.” Dat is de hardnekkigste. Bij CNC en bij angstspel is de aantrekkingskracht juist dat het níet echt is: het gevaar is geleend, de veiligheid is van jou.

“Als het personage het zegt, geldt het.” Andersom. Het personage kan van alles zeggen. Toestemming geef je als jezelf, en die kun je ook als jezelf weer intrekken.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Op mijn profiel staat rollenspel op ja, en het is een van de weinige onderdelen waar ik zelf ook echt lol in heb.

Na al die jaren zijn de scenario’s die het beste werken zelden de spectaculairste. Een ontvoering vraagt logistiek, een verhoor vraagt tijd. Maar “we kennen elkaar niet, jij zit aan de bar” vraagt alleen dat we allebei twintig minuten volhouden dat het waar is. Dat lukt bijna altijd, en het effect is groter dan de moeite.

En één ding dat ik consequent zie fout gaan: mensen bouwen een prachtig begin en geen einde. De scène loopt leeg, iemand lacht, en ineens is het gewoon een kamer met twee mensen erin die zich afvragen wat nu. Bedenk het slot voordat je begint. Ook als het slot is dat ik gewoon “we stoppen” zeg.

Wat je zelf kunt doen

• Begin met één afwijking, niet met een heel universum. Alleen een andere naam is al genoeg voor een eerste keer.
• Zeg vooraf welke woorden je níet wilt horen. Dat is makkelijker en preciezer dan opsommen wat wel mag.
• Spreek een halte af halverwege. Een moment waarop iemand hardop vraagt of het nog klopt, zonder dat dat het spel breekt.
• Kies een scenario dat bij je dag past. Na een week vergaderen is de baas spelen zwaarder werk dan gespeeld worden.
• Plan de landing. Twintig minuten napraten in je eigen naam scheelt je dagen wazigheid achteraf.
• Merk je dat de rol blijft hangen, benoem het. Bleed is geen zwakte, het is de prijs van iets wat echt genoeg voelde om te werken.

Meer lezen over rollenspel

In deze begrippenlijst staan de scenario’s die het vaakst worden gespeeld: ageplay voor het leeftijdsspel, petplay en animal play voor het dierenspel, medical play voor het onderzoekskamerscenario, interrogation voor het verhoor en de ontvoeringsscène voor de overval. Op de blog staat de gevangenschap fantasie over de aantrekkingskracht van vastzitten, en fantasieën verkennen met een mannelijke escort over de stap van bedenken naar doen.

Buiten deze site geeft Rehors overzicht van tien scenario’s het beste beeld van wat er in de kink-wereld daadwerkelijk gespeeld wordt, en legt Hugaas’ artikel over bleed uit waarom een rol je nog dagen kan achtervolgen.

Waar dit op deze site past

Rollenspel is bij mij geen apart tarief maar een manier van invullen. De spontane ontmoeting is er de kaalste vorm van: we kennen elkaar niet, jij zit aan de bar, ik loop naar binnen. Wil je liever niet weten wanneer het begint, dan staat dat bij de mystery experience. En zit het scenario vast aan macht in plaats van aan een personage, kijk dan bij de BDSM-date.

Bronnen

• Sexual diversity in the United States: Results from a nationally representative probability sample of adult women and men. D. Herbenick, J. Bowling, T.-C. J. Fu, B. Dodge, L. Guerra-Reyes & S. Sanders, PLOS ONE 12(7), e0181198, 2017 (DOI 10.1371/journal.pone.0181198). Landelijk representatieve steekproef van 2.021 Amerikaanse volwassenen; de volledige tekst is via PubMed Central gelezen. Gebruikt zijn uit tabel 2 de cijfers voor “Role played with partner”: ooit 25,8% van de mannen en 21,8% van de vrouwen, afgelopen jaar 8,1 en 7,2%, afgelopen maand 2,6 en 1,7%; de vaststelling dat er geen statistisch betekenisvol verschil tussen mannen en vrouwen was voor rollenspel; uit tabel 5 de aantrekkelijkheidsscores voor “Role playing with a partner” (9,5% erg aantrekkelijk en 27,9% enigszins aantrekkelijk over de hele steekproef, bij vrouwen 8,5 en 26,5%); en uit de discussie dat rollenspel hoort bij de gedragingen die vaker in het verdere verleden van deelnemers liggen dan in de afgelopen maand.
• Sensual, Erotic, and Sexual Behaviors of Women from the “Kink” Community. J. E. Rehor, Archives of Sexual Behavior 44(4), 825–836, 2015. Vragenlijst onder 1.580 vrouwen uit de kink-wereld. Gebruikt is tabel 3, rollenspelscenario’s als percentage van de deelsteekproef van 1.384 vrouwen: 87,59% deed minstens één van de tien scenario’s; meester-slaaffantasie 83,53% deelname in enige vorm en 71,24% in een van beide rollen, gevaarfantasie 72,04, beroepsspel 69,44, medisch spel 53,90, leeftijdsregressie 53,83, religieus spel 32,30, incestfantasie 29,62, leeftijdsprogressie 9,39 en lijkenspel 7,80%. Uit dezelfde tabel komt de aantekening dat deelnemers voor de bovenrol woorden als “Master”, “someone in charge”, “trainer” en “caretaker” gebruikten en voor de onderrol “slave”, “subordinate”, “animal” en “someone being taken care of”.
• Psychodrama: implementation, study design and effectiveness: a systematic review. J. Maya, M. Pérez-Berbel, L. Giraldo-Arroyave & I. Hurtado, BMC Complementary Medicine and Therapies 25(1), artikel 232, 2025 (DOI 10.1186/s12906-025-04959-y; auteurs, jaargang en artikelnummer getoetst tegen Crossref). Systematische review volgens PRISMA van 27 studies uit PsycINFO, Scopus en Medline over de jaren 2018 tot en met 2022. Gebruikt zijn: de omschrijving van psychodrama als psychotherapie waarin cliënten hun handelen voortzetten en afmaken via dramatisering, rollenspel en dramatische zelfpresentatie; dat Jacob Levy Moreno als grondlegger geldt en dat spontaniteit en creativiteit de twee kernbegrippen van het Moreniaanse psychodrama zijn; en dat rolwisseling, dubbelen en spiegelen de meest gebruikte technieken in de onderzochte interventies waren.
• What exactly is an unusual sexual fantasy?. C. C. Joyal, A. Cossette & V. Lapierre, The Journal of Sexual Medicine 12(2), 328–340, 2015 (DOI 10.1111/jsm.12734). Internetonderzoek onder 1.516 volwassenen uit de algemene bevolking die 55 seksuele fantasieën scoorden op een uitgebreide versie van Wilsons Sex Fantasy Questionnaire. De uitgever laat alleen de samenvatting vrij; die is hier gelezen en er is niets uit de volledige tekst geput. Gebruikt zijn: het aantal deelnemers en fantasieën, dat slechts twee fantasieën statistisch zeldzaam bleken, en dat overgave- en overheersingsthema’s voor beide seksen gewoon waren en onderling significant samenhingen.
• Bleed and Identity: A Conceptual Model of Bleed and How Bleed-out from Role-playing Games Can Affect a Player’s Sense of Self. K. H. Hugaas, International Journal of Role-Playing, nr. 15, 9–35, 2024 (DOI 10.33063/ijrp.vi15.323). Peer-reviewd theoretisch artikel; de pdf is opgehaald en de aangehaalde passages zijn er letterlijk in teruggezocht. Let op: de paginakop van de pdf zegt abusievelijk “Issue 14”, terwijl de tijdschriftpagina het artikel bij nummer 15 (2024) plaatst. Gebruikt zijn: de omschrijving van bleed als het overlopen van gevoelens, gedachten, emoties, lichamelijke toestanden, cognitieve constructies en stukken persoonlijkheid tussen speler en personage; het onderscheid bleed-in (speler naar personage) en bleed-out (personage naar speler); de typen emotionele, ego-, procedurele en memetische bleed; en de functionele definitie van de bleed perception threshold als de drempel waarboven bleed intens genoeg wordt gevoeld om door de speler opgemerkt te worden.
• rol. Etymologiebank, met het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (Philippa e.a., 2003–2009) en het Nederlands Etymologisch Woordenboek (J. de Vries, 1971). Levert de ontlening aan Oudfrans rolle uit middeleeuws Latijn rotulus, verkleinwoord van rota “wiel”; de betekenisreeks rol perkament (1280–1290), register of lijst (1599), toneeltekst (1638) en “de persoon die de toneelspeler door zijn spel creëert” (1764); en De Vries’ verklaring dat de acteursbetekenis in de zeventiende eeuw opkwam doordat de speler zijn tekst uitgeschreven op een papierrol voor zich had die hij tijdens het voordragen oprolde, voor het eerst bekend in Amsterdam in 1598.

Verwante begrippen

Rollenspel is een paraplu. Wat eronder hangt verschilt vooral in wie je speelt en hoe ver dat van je eigen leven af staat.

• Ageplay. Het scenario waarin leeftijd de rol is, met little en caregiver als de twee kanten.
• Petplay. Gehouden worden als huisdier, de best onderzochte tak van de familie.
• Animal play. De bredere paraplu waar kitten play en puppy play onder vallen.
• Medical play. Het onderzoekskamerscenario, met eigen regels over wat je met instrumenten wel en niet doet.
• Primal play. Juist géén personage, maar het loslaten van taal en beleefdheid.
• Ontvoeringsscène. Het zwaarste scenario van de lijst, en het scenario met de meeste voorbereiding.
• Interrogation. Het verhoor, waar het spel in woorden zit en niet in aanraking.
• CNC. De toestemmingsafspraak die vaak onder een scenario ligt, maar zelf geen rol is.
• Fear play. Spelen met angst, de motor onder veel scenario’s.
• Mindfuck. Het spel in iemands hoofd, waar het personage soms alleen een middel is.
• Objectificatie. De rol waarin je geen personage bent maar een ding.
• Aftercare. De landing, en bij rollenspel de plek waar bleed wordt opgevangen.
• Sissy. De rolnaam uit het feminisatiescenario, met de woordgeschiedenis erbij.
• Submissie. Het afstaan van zeggenschap zelf, waar een rollenspel omheen gebouwd kan worden.
• Uniformfetisj. De kleding die een rol aankondigt zonder dat er één zin voor nodig is, met de Nederlandse en Duitse wet erbij.
• Switch, toiletslaaf en zakdoekcode hebben inmiddels alle drie een eigen ingang.