Objectificatie

Wat is objectificatie?

Objectificatie (Engels: objectification) is het behandelen van een mens als voorwerp in plaats van als persoon. In BDSM gebeurt dat met instemming en voor een afgesproken tijd: iemand wordt meubel, pop, asbak of gebruiksvoorwerp. Buiten die afspraak is objectificatie in de psychologie juist een risicofactor.

Hoe objectificatie er in de praktijk uitziet

Objectificatie werkt door één ding weg te halen: dat er rekening met je wordt gehouden.

Neem het meest voorkomende geval. Je krijgt een plek en een functie toegewezen, bijvoorbeeld het vasthouden van een dienblad. Vanaf dat moment praat niemand nog tegen je, wel over je. “Zet hem daar maar neer.” Er wordt langs je heen gekeken bij het zoeken naar een aansteker, en zeg je iets, dan loopt het gesprek door. Er gebeurt bijna niets, en precies daarom weegt het na tien minuten.

Fysiek hoeft het niet te zijn. De kortste vorm is dat iemand je in de derde persoon bespreekt terwijl je erbij staat. Wat alle vormen delen is niet de houding of het touw, maar de behandeling.

Waar het begrip objectificatie vandaan komt

Uit de filosofie, en het is daar precies uitgewerkt.

De Stanford Encyclopedia of Philosophy zet de indeling van Martha Nussbaum uit 1995 op een rij: zeven manieren om iemand als voorwerp te behandelen. Als gereedschap gebruiken, autonomie ontkennen, doen alsof er geen eigen handelen is, iemand verwisselbaar achten met andere voorwerpen, hem behandelen alsof hij geen grens heeft, alsof hij eigendom is, en alsof zijn gevoelens er niet toe doen. Rae Langton voegde er in 2009 drie toe, waaronder reductie tot het lichaam en zwijgend maken.

Wie die lijst naast een scène legt, herkent hem regel voor regel. En dat is het interessante: dezelfde encyclopedie noteert dat Nussbaum zelf heeft betoogd dat objectificatie in sommige contexten goedaardige of zelfs positieve vormen kan aannemen, die een waardevol en plezierig deel van het leven uitmaken. Het begrip komt uit de kritiek, maar wie de scherpste definitie schreef liet de deur open.

Waarom mensen objectificatie opzoeken

Omdat er, zolang het duurt, niets meer van je verwacht wordt dan er zijn.

Wat aantrekt is dat de sociale opdracht wegvalt. Geen gesprek voeren, geen indruk maken, geen reactie bedenken. Dat het onbeleefd is, is de lading; dat het is afgesproken, maakt het draaglijk. Wat objectificatie oplevert verschilt per betrokkene:

• Wie het voorwerp is krijgt een uur waarin niemand naar zijn mening vraagt. Wie de hele dag beslist, vindt daar een rust die geen massage benadert.
• Wie de ander tot voorwerp maakt merkt hoeveel macht er zit in terloopsheid. Niet aankijken en gewoon doorpraten is een sterker signaal dan enig bevel.
• Voor een stel legt objectificatie bloot hoeveel aandacht er normaal heen en weer gaat: dat merk je pas als die wegvalt.

Zeldzaam is het niet. Jennifer Rehor legde 1.580 vrouwen uit de kinkgemeenschap een handelingenlijst voor in Archives of Sexual Behavior. “Objectification: use person as an object (human furniture, human doll, human ashtray, etc.)” komt daarin uit op 54,56 procent deelname in enige vorm: meer dan de helft.

Objectificatie repareert geen scheve verhouding. Voelde je je thuis al iets wat er nu eenmaal staat, dan is dit het verkeerde middel, en zit het risico niet in de scène maar in de dag erna.

Hoe mensen objectificatie doen

Bijna altijd door één functie te kiezen en die vol te houden.

1. Als meubel. Voetenbank, tafel, kapstok. Die uitgewerkte vorm heet forniphilia, en het voorwerp zelf heet in het Nederlands een meubelstuk.
2. Als pop. Het lichaam wordt versiering in plaats van gereedschap, met houding, kleding en make-up als onderwerp. Dat heet dollification.
3. Als gebruiksvoorwerp. Asbak, dienblad, kapstok voor een jas. Kort, vaak terloops, en het makkelijkst om mee te beginnen.
4. Zonder voorwerp. Alleen de behandeling: over iemand praten, langs iemand kijken, niet antwoorden. Ignore play is hiervan de uitgewerkte vorm.

Zorgvuldig of slordig zit niet in de zwaarte maar in de omkering aan het eind: wie een uur als voorwerp is behandeld, heeft nodig dat er daarna weer tegen hem gepraat wordt.

Objectificatie in de scene tegenover objectificatie in de wetenschap

“Objectificatie is per definitie schadelijk.” In de psychologie is dat de hoofdlijn, en met reden. Robin Wollast en collega’s beschrijven in Psychologica Belgica hoe herhaalde objectificatie vrouwen ertoe brengt het buitenperspectief over te nemen en hun eigen lichaam als beoordeeld object te zien. In twee studies onder vrouwen in vijf landen voorspelde zelfobjectificatie telkens lichaamsschaamte, via het voortdurend controleren van het eigen uiterlijk.

“Dan is een scène dus ook schadelijk.” Dat is precies de vraag die Katherine Martinez onderzocht in The Journal of Sex Research, bij 121 zelfbenoemde consensuele sadomasochisten, ruim de helft daarvan vrouwen. Haar conclusie gaat de andere kant op: de sadomasochistische omgeving houdt de westerse schoonheidsnorm en zijn schade er gedeeltelijk buiten. Het verschil zit erin dat je in een scène het voorwerp bent dat iemand wíl, terwijl objectificatie in het dagelijks leven ongevraagd komt en geen eindtijd heeft.

“Objectificatie is hetzelfde als vernedering.” Nee, al liggen ze naast elkaar. Bij degradatie doen woorden het werk en gaat het om lager worden. Bij objectificatie hoeft er niets gezegd te worden en gaat het om er niet toe doen. Dat kan zonder één belediging.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar actief in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Objectificatie is bijna nooit waar iemand mee begint, en verrassend vaak waar het gesprek op uitkomt.

Mensen vragen om het beeld en bedoelen de stilte. Ze beschrijven een meubel of een pop, terwijl ze een uur zoeken waarin niemand iets van ze wil. Dat scheelt in de opbouw, want er hoeft dan veel minder gereedschap aan te pas te komen dan ze zelf hadden bedacht.

Het tweede patroon zit aan het eind. Wie een uur niet is aangesproken, heeft daarna geen compliment nodig maar een gewoon gesprek over iets anders.

Wat je zelf kunt doen

• Kies één functie en houd die vast, in plaats van drie dingen in een uur te proberen. Objectificatie werkt door herhaling, niet door variatie.
• Bedenk vooraf hoe je iets duidelijk maakt zonder te praten, bijvoorbeeld twee keer tikken; in deze scène hoort praten er juist niet bij.
• Zet een eindtijd en zeg hardop wanneer die is. Zonder eindtijd verandert objectificatie van spel in wachten.
• Spreek af hoe de omkering gaat. Wie als eerste weer iets tegen je zegt en waarover, is de afspraak die het vaakst wordt vergeten, en de belangrijkste.

Meer weten over objectificatie

Binnen deze begrippenlijst werkt forniphilia de meubelvorm uit met de tijdgrenzen erbij, gaat dollification over de popvorm en beschrijft ignore play de vorm zonder voorwerp. De scène van binnenuit staat op de blog, in beschouwd worden als lustobject.

Daarbuiten laat Feminist Perspectives on Objectification zien hoe scherp het begrip filosofisch is uitgewerkt, inclusief het debat of objectificatie ook positief kan zijn. Wie cijfers wil, vindt bij Katherine Martinez het enige onderzoek dat consensuele objectificatie rechtstreeks meet.

Waar dit op deze site past

Nieuwsgierig hoe het is om een uur lang alleen een functie te zijn? De opbouw ernaartoe doet meer dan het gereedschap. Wat daarvoor vooraf wordt geregeld, lees je bij de BDSM-date.

Bronnen

• Feminist Perspectives on Objectification. Evangelia (Lina) Papadaki, Stanford Encyclopedia of Philosophy, voor het eerst gepubliceerd 10 maart 2010, inhoudelijk herzien 13 januari 2024. Levert de omschrijving van objectificatie als het zien en behandelen van een persoon als object, de zeven kenmerken die Martha Nussbaum in 1995 onderscheidde (instrumentaliteit, ontkenning van autonomie, inertie, verwisselbaarheid, schendbaarheid, eigendom en ontkenning van subjectiviteit), de drie kenmerken die Rae Langton in 2009 toevoegde (reductie tot het lichaam, reductie tot het uiterlijk en zwijgend maken), en het gegeven dat Nussbaum zelf heeft betoogd dat objectificatie in sommige contexten goedaardige of positieve vormen kan aannemen.
• Somebody’s Fetish: Self-Objectification and Body Satisfaction Among Consensual Sadomasochists. Katherine Martinez, The Journal of Sex Research 53(1), 35–44, 2016 (DOI 10.1080/00224499.2014.978494). Vragenlijstonderzoek bij 121 zelfbenoemde consensuele sadomasochisten, waaronder 67 die zich ook als vrouw identificeerden, over zelfobjectificatie, zelfcontrole, lichaamsschaamte en lichaamstevredenheid. Levert dat de ervaringen sterk uiteenliepen naar gender, seksuele oriëntatie en sadomasochistische identiteit, plus de conclusie dat consensueel sadomasochisme een omgeving oplevert die de schade van de westerse schoonheidsnorm er gedeeltelijk buiten houdt.
• Self-Objectification, Body Surveillance, and Body Shame Across Countries. Robin Wollast, Liesje Coertjens, Philippe Bernard, Anat Talmon, James J. Gross & Olivier Klein, Psychologica Belgica 66(1), 32–46, 2026 (open access). Levert de kern van de objectificatietheorie van Fredrickson en Roberts uit 1997. Herhaalde objectificatie brengt vrouwen ertoe dat perspectief te verinnerlijken en hun lichaam als beoordeeld object te zien, en de eigen bevinding dat zelfobjectificatie via het voortdurend controleren van het eigen uiterlijk lichaamsschaamte voorspelt, in studie 1 onder Belgische, Britse en Amerikaanse vrouwen en in studie 2 onder Belgische, Israëlische en Thaise vrouwen.
• Sensual, Erotic, and Sexual Behaviors of Women from the “Kink” Community. Jennifer Eve Rehor, Archives of Sexual Behavior 44(4), 825–836, 2015 (open access). Vragenlijstonderzoek onder 1.580 vrouwen uit de kinkgemeenschap. Levert dat “Objectification: use person as an object (human furniture, human doll, human ashtray, etc.)” in tabel 10 uitkomt op 54,56 procent deelname in enige vorm.

Verwante begrippen

• Forniphilia. De tak waarin objectificatie een meubel oplevert, met de tijdgrenzen en de zenuwrisico’s.
• Meubelstuk. Hoe dat voorwerp in het Nederlands heet, met de vraag welk meubel je precies wordt.
• Human furniture. Het Engelse woord, dat ook het beeldhouwwerk en de filmscène dekt.
• Dollification. De tak waarin het lichaam versiering wordt in plaats van gereedschap.
• Ignore play. Objectificatie zonder voorwerp: alleen de behandeling.
• Degradatie. De buurpraktijk waarin woorden het werk doen en het om lager worden gaat.
• Humiliation. Het bredere veld waar objectificatie in de literatuur onder valt.
• Dienstbaarheid. Nuttig zijn zonder voorwerp te worden, en daarmee de zachtste buur.
• Petplay. De aangrenzende vorm waarin iemand dier wordt in plaats van voorwerp, met een houder erbij.
• Rollenspel. De paraplu waar objectificatie als rol onder valt.
• Scheren. Een van de handelingen waarmee een lichaam gladder en minder eigen wordt gemaakt.
• Spitting. Het gebaar dat objectificatie het vaakst begeleidt.
• Vernedering. De buurcategorie waarin je lager komt te staan in plaats van weg te vallen als persoon.