Sadomasochisme

Wat is sadomasochisme?

Sadomasochisme (Engels: sadomasochism) is de verzamelnaam voor erotisch spel waarin de een pijn, ongemak of vernedering toedient en de ander die ondergaat, met instemming van allebei. Het woord voegt sadisme en masochisme samen tot één begrip. Binnen BDSM staat het voor de S en de M. Sinds de ICD-11 is het geen psychiatrische diagnose meer.

Hoe sadomasochisme er in de praktijk uitziet

Meestal kleiner dan het woord doet vermoeden. Sadomasochisme is geen categorie handelingen maar een verdeling van rollen: iemand geeft, iemand ontvangt, en allebei weten waar het heen gaat.

Een gangbaar geval uit de zachte hoek: een stel spreekt af dat de een die avond over de ander beschikt en dat er geknepen, gebeten en geklapt mag worden, met één afgesproken woord dat alles stopt. Er komt geen gereedschap aan te pas. Wat sadomasochistisch is aan die avond zit in de verdeling, niet in de zwaarte.

Aan de andere kant van hetzelfde begrip: een sessie van twee uur met impact play, een blinddoek en een opbouw die van tikken naar slagen gaat, met een pauze om de tien minuten en een lijst van wat vooraf is uitgesloten. Ook dat valt eronder. Het verschil tussen de twee zit in intensiteit en voorbereiding, niet in soort.

Hoe gewoon dat eerste voorbeeld is, blijkt uit Belgisch bevolkingsonderzoek. Lien Holvoet en collega’s van de Universiteit Antwerpen legden in The Journal of Sexual Medicine 1.027 representatief gekozen Belgen 54 BDSM-activiteiten voor. Bijna de helft, 46,8 procent, had er ooit minstens één gedaan. Van de hele steekproef deed 12,5 procent regelmatig iets uit die lijst; 7,6 procent noemde zichzelf een beoefenaar.

Waar het woord sadomasochisme vandaan komt

Van twee schrijvers en één psychiater, in die volgorde.

Allebei de helften komen van dezelfde man: de Weense psychiater Richard von Krafft-Ebing. Dat is geen overlevering maar archiefwerk. Harry Oosterhuis schrijft in Medical History dat het gaat om termen die door Krafft-Ebing zelf zijn bedacht, de ene naar de markies de Sade, de andere naar de Oostenrijkse schrijver Leopold von Sacher-Masoch. Twee eigennamen dus, allebei van een schrijver, allebei door een arts tot ziektebeeld verklaard. Krafft-Ebings Psychopathia sexualis verscheen in 1886.

Het samengestelde woord duurde nog dertig jaar. De Online Etymology Dictionary dateert sado-masochism op 1916 en omschrijft het als “coexistence of sadism and masochism in the same person”. Let op wat daar staat: het woord is niet bedacht voor een koppel, maar voor één mens die allebei de kanten in zich heeft. De afkorting S&M is pas van 1965. Daarvóór heette dit soort seksualiteit algolagnie, een woord dat de Duitse arts Albert von Schrenck-Notzing in 1892 verzon uit het Griekse algos, pijn, en lagneia, lust.

Hoe de S en de M zich tot elkaar verhouden

Niet als twee stammen die elkaar zoeken, maar als twee kanten die vaak in dezelfde persoon zitten.

Dat is precies wat Holvoet mat, en het is de bevinding die het minst vaak wordt naverteld: belangstelling voor dominante en voor onderdanige activiteiten was in haar steekproef ongeveer even groot, en de twee hingen sterk samen. Wie het ene aantrekkelijk vindt, blijkt statistisch gezien ook het andere aantrekkelijk te vinden. Dat maakt switchen geen curiositeit maar bijna de standaardvorm.

Waarom het toch als een tweedeling voelt, heeft met taal te maken. Je moet in een scène kiezen wie waar staat, want twee mensen kunnen niet allebei tegelijk het touw vasthouden. Die praktische verdeling stolt daarna tot een identiteit, en dan gaan mensen zeggen dat ze “sadist zijn” in plaats van dat ze die avond gaven.

Er is nog een tweede reden. De klinische traditie beschreef sadisme en masochisme als twee losse afwijkingen met twee losse namen, en dat vocabulaire is in de scene terechtgekomen. Wat de psychiatrie uit elkaar trok, is in de praktijk zelden zo netjes gescheiden.

Waarom mensen sadomasochisme zoeken

Om de scherpte, en om wat die scherpte wegduwt.

De aantrekkingskracht zit zelden in schade en meestal in aandacht. Wie geeft, moet non-stop lezen wat er terugkomt: ademhaling, spierspanning, of iemand nog antwoordt. Wie ontvangt, hoeft een uur lang niets te beslissen. Dat is een zeldzame combinatie, en veel mensen komen er pas achter dat ze hem missen als ze hem één keer hebben gehad.

• Voor wie de prikkel ontvangt is het een manier om het hoofd stil te krijgen zonder drank en zonder scherm.
• Voor wie hem geeft levert het een vorm van geconcentreerd kijken op die in de rest van het leven nergens wordt gevraagd.
• Voor twee mensen samen ontstaat er een woordenschat. “Iets scherper” is makkelijker uit te spreken dan “ik voel me ver weg”.

Het onderzoek geeft daar steun aan, en tegelijk een grens. In de Australische bevolkingsstudie van Juliet Richters en collega’s, met 19.307 ondervraagden, bleken mensen die aan BDSM deden niet vaker seksueel gedwongen te zijn geweest, niet ongelukkiger en niet angstiger; mannen scoorden zelfs lager op psychische klachten dan andere mannen. Wat er níét staat, is dat sadomasochisme daar de oorzaak van is. De onderzoekers concluderen alleen dat het een seksuele voorkeur is en geen symptoom.

Sadomasochisme heelt niets. Een relatie waarin al maanden niet wordt gepraat, wordt er niet beter van, en verdriet lost er niet in op.

Hoe mensen sadomasochisme doen

Bijna altijd met een gesprek vooraf dat langer duurt dan mensen verwachten.

De vaste onderdelen zijn een lijst van wat mag en niet mag, een stopwoord dat alles onmiddellijk beëindigt, en een afspraak over wat er na afloop gebeurt. Die laatste wordt het vaakst overgeslagen en veroorzaakt het meeste ongemak.

Daarbinnen bestaan grofweg drie richtingen, die door elkaar lopen:

1. Slag en druk. Billenkoek, caning, knijpen. Ritme en opbouw doen het werk, niet kracht.
2. Sensatie. Kaarsvet, ijs, knijpers, krassen. De huid registreert iets nieuws, en de spanning zit in het niet weten wat er komt.
3. Het hoofd. Vernedering, bevelen, wachten. Hier komt geen pijn aan te pas en toch werkt het langs dezelfde as.

Wat de zorgvuldige versie van de slordige onderscheidt is niet zwaarte maar tempo. Wie te snel opbouwt, mist het punt waarop een prikkel kantelt van vervelend naar prettig, en dat punt is het hele onderwerp.

Is sadomasochisme een stoornis?

Nee, en dat is sinds kort ook officieel.

Tot en met de ICD-10 had sadomasochisme een eigen code: F65.5, onder “stoornissen van de seksuele voorkeur”. De omschrijving die Richard Krueger en collega’s in Archives of Sexual Behavior voluit citeren, is nogal ruim: “A preference for sexual activity that involves bondage or the infliction of pain or humiliation.” Onder die formulering kon je de diagnose krijgen omdat je het deed, zonder dat er verder iets aan de hand was.

Dat is inmiddels geschrapt. Wie op 4 augustus 2026 in de ICD-11 van de Wereldgezondheidsorganisatie op sadomasochism zoekt, krijgt precies één treffer, en die staat er als “sadomasochism (deprecated)”: een vervallen zoekterm die doorverwijst naar code 6D36, Paraphilic disorder involving solitary behaviour or consenting individuals. Die code geldt alleen als één van twee dingen speelt. Ofwel de persoon lijdt zwaar onder zijn eigen opwindingspatroon, en die last komt aantoonbaar niet voort uit afwijzing door anderen. Ofwel het gedrag brengt een groot risico op ernstig letsel met zich mee. Op masochism geeft dezelfde zoekmachine helemaal niets meer.

De weg daarnaartoe liep via de Scandinavische landen. Krueger tekent op dat Denemarken de categorie al in 1995 uit zijn nationale lijst haalde, gevolgd door Zweden in 2009, Noorwegen in 2010 en Finland in 2011. De WHO-werkgroep noemde het argument daarvoor eenvoudig: het gaat om instemmend of solitair gedrag zonder inherente schade, dus het hoort niet thuis in een handboek voor volksgezondheid. Wat wél als diagnose bestaat, code 6D33, gaat over dwang, en de WHO zet er zelf een grens omheen: “Coercive Sexual Sadism Disorder specifically excludes consensual sexual sadism and masochism.”

Misverstanden over sadomasochisme

“Sadomasochisme en BDSM zijn hetzelfde woord.” Bijna, maar niet helemaal. BDSM dekt drie paren, waarvan sadomasochisme er één is; bondage en machtsuitwisseling kunnen zonder één klap. Sadomasochisme is bovendien het oudere woord en klinkt klinischer, wat verklaart waarom mensen in de scene het zelden over zichzelf gebruiken.

“Een sadomasochist is iemand die geeft én ontvangt.” Dat was de oorspronkelijke betekenis uit 1916, en in het dagelijks gebruik is die betekenis verschoven naar de hele praktijk. Wie beide kanten in zich heeft noemt zichzelf nu meestal een switch.

“Het gaat over geweld.” Geweld is per definitie zonder instemming. Verdwijnt de instemming, dan verdwijnt ook de term: dan is het mishandeling, en dat staat in het Wetboek van Strafrecht en niet in deze begrippenlijst.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Het woord sadomasochisme hoor ik vrijwel nooit uit de mond van iemand die het doet. Vrouwen die mij schrijven zeggen “ik wil dat iemand het overneemt” of “ik wil weten hoeveel ik aankan”. Het koepelwoord komt uit boeken en uit het nieuws, niet uit slaapkamers.

De rolverdeling die mensen vooraf voor zichzelf hebben bedacht, klopt vaak niet. Iemand komt binnen met de mededeling dat ze onderdanig is, en halverwege blijkt dat ze het scherpst reageert op het moment dat ze zelf mag zeggen wat er gebeurt. Dat is geen tegenstrijdigheid. Het is precies wat Holvoet in cijfers vond.

En één patroon zie ik bij iedereen die hier voor het eerst over praat. De vraag onder de vraag gaat nooit over techniek.

Wat je zelf kunt doen

• Schrijf op wat je wilt geven én wat je wilt ontvangen, ook als je zeker weet dat je maar één van de twee bent. De kans dat het antwoord je verrast is groot genoeg om het op te schrijven.
• Spreek het stopwoord één keer hardop uit voordat er iets gebeurt. Een woord dat nog nooit is gezegd, komt er op het moment dat het moet vaak niet uit.
• Laat de ander onderweg een getal noemen. “Gaat het” levert altijd een ja op, ook van iemand die eigenlijk wil stoppen.
• Laat elk letsel dat blijft zitten nakijken: een open plek, een bloeduitstorting die na een week nog staat, een tintelend of gevoelloos stuk huid. Vertel er eerlijk bij hoe het is gekomen; een arts doet daar gewoon zijn werk mee.
• Plan de dag erna. Aftercare direct na afloop is bekend; de naschommeling twee dagen later verrast bijna iedereen.
• Doe niets uit de categorie ademhaling of wurging zonder je in te lezen. Dat is de enige hoek waar de ICD-11 wél een risico benoemt, en waar het risico niet met oefening verdwijnt.

Meer lezen over sadomasochisme

Binnen deze begrippenlijst splitsen sadisme en masochisme het begrip in zijn twee helften, en gaan sadist en masochist over de mensen achter die helften. Parafilie legt uit wanneer de psychiatrie überhaupt van een stoornis spreekt. Op de blog vertelt waarom je een BDSM-gigolo inhuurt om pijn te voelen hoe dit van dichtbij gaat.

Daarbuiten is de ICD-11 zelf vrij doorzoekbaar en aardig ontnuchterend: je ziet met eigen ogen dat de diagnose er niet meer staat. Het artikel van Krueger en collega’s is de beste uitleg van hoe dat besluit tot stand kwam, inclusief de bezwaren die er waren.

Waar dit op deze site past

Eén keer meemaken hoe dit werkt, zonder dat er in je eigen leven iets van afhangt: dat kan binnen een afspraak. Ik sta aan de gevende kant, van heel licht tot behoorlijk stevig, en de eerste twintig minuten liggen altijd lager dan mensen verwachten. Op de pagina over de BDSM-date staat wat we van tevoren doornemen.

Bronnen

• 6D36 Paraphilic disorder involving solitary behaviour or consenting individuals. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, release 2025-01, Wereldgezondheidsorganisatie. Geraadpleegd op 4 augustus 2026 via de ICD-11-API van de WHO. De classificatie zelf, en daarmee de enige bron die kan vaststellen wat er nu wel en niet in staat. Levert dat een zoekopdracht op sadomasochism in de ICD-11 precies één treffer geeft, namelijk de indexterm “sadomasochism (deprecated)” onder code 6D36; dat masochism geen enkele treffer meer geeft; de volledige definitie van 6D36 met de twee voorwaarden (uitgesproken lijden dat niet louter gevolg is van afwijzing door anderen, óf een groot risico op ernstig letsel); en bij code 6D33 de zin “Coercive Sexual Sadism Disorder specifically excludes consensual sexual sadism and masochism”.
• Proposals for Paraphilic Disorders in the International Classification of Diseases and Related Health Problems, Eleventh Revision (ICD-11). Richard B. Krueger, Geoffrey M. Reed, Michael B. First, Adele Marais, Eszter Kismodi & Peer Briken, Archives of Sexual Behavior 46(5), 1529-1545, 2017 (DOI 10.1007/s10508-017-0944-2, open access via Europe PMC; auteurs en paginering getoetst tegen Crossref). Geschreven door de WHO-werkgroep die het voorstel deed, en daarmee de bron voor het waarom. Levert de volledige ICD-10-tekst van F65.5 Sadomasochism, de aanbeveling om fetisjisme, fetisjistisch transvestitisme en sadomasochisme te schrappen omdat het om instemmend of solitair gedrag zonder inherente schade gaat, en de nationale schrappingen door Denemarken in 1995, Zweden in 2009, Noorwegen in 2010 en Finland in 2011.
• Fifty Shades of Belgian Gray: The Prevalence of BDSM-Related Fantasies and Activities in the General Population. Lien Holvoet, Wim Huys, Violette Coppens, Jantien Seeuws, Kris Goethals & Manuel Morrens, The Journal of Sexual Medicine 14(9), 1152-1159, 2017 (DOI 10.1016/j.jsxm.2017.07.003; auteurs en paginering getoetst tegen Crossref). Het eerste bevolkingsonderzoek naar de spreiding van BDSM-belangstelling, en bovendien uit het Nederlandse taalgebied. Levert de representatieve steekproef van 1.027 Belgen, de 54 voorgelegde activiteiten en 14 fetisjen, de 46,8 procent die ooit minstens één activiteit uitvoerde, de 12,5 procent die dat regelmatig doet, de 7,6 procent die zichzelf beoefenaar noemt, en de bevinding dat belangstelling voor dominante en onderdanige activiteiten vergelijkbaar was en sterk met elkaar samenhing.
• Demographic and Psychosocial Features of Participants in Bondage and Discipline, “Sadomasochism” or Dominance and Submission (BDSM): Data from a National Survey. Juliet Richters, Richard O. de Visser, Chris E. Rissel, Andrew E. Grulich & Anthony M. A. Smith, The Journal of Sexual Medicine 5(7), 1660-1668, 2008 (DOI 10.1111/j.1743-6109.2008.00795.x; auteurs en paginering getoetst tegen Crossref). Representatief telefonisch bevolkingsonderzoek onder 19.307 Australiërs van 16 tot 59 jaar, opgezet om de hypothese te toetsen dat BDSM samenhangt met dwang, seksuele problemen of psychische klachten. Levert dat 1,8 procent van de seksueel actieve deelnemers in het voorgaande jaar aan BDSM had gedaan (2,2 procent van de mannen, 1,3 procent van de vrouwen), dat deelnemers niet vaker seksueel gedwongen waren geweest en niet ongelukkiger of angstiger waren, dat mannen die aan BDSM deden lager scoorden op psychische klachten dan andere mannen, en de conclusie dat BDSM voor de meeste beoefenaars een seksuele belangstelling of subcultuur is en geen pathologisch symptoom.
• Sexual Modernity in the Works of Richard von Krafft-Ebing and Albert Moll. Harry Oosterhuis, Medical History 56(2), 133-155, 2012 (DOI 10.1017/mdh.2011.30, open access). Hier uitsluitend gebruikt voor één punt: wie de twee helften van dit woord heeft bedacht. Oosterhuis, die het archiefmateriaal rond Krafft-Ebing heeft uitgewerkt, noteert dat beide termen daadwerkelijk door hem zijn gemunt, en naar wie ze zijn vernoemd. De rest van dit artikel, over Krafft-Ebings kijk op perversie als glijdende schaal, is gebruikt op de pagina over masochisme en niet hier.
• sado-masochism. Online Etymology Dictionary, Douglas Harper. Lexicografische naslag die per woord de eerste vindplaats dateert. Levert de datering van sado-masochism op 1916, de omschrijving “coexistence of sadism and masochism in the same person”, de eerste vindplaats van de afkorting S&M in 1965, en de vaststelling dat algolagnia het oudere woord was, in 1892 in het Duits gemunt door Albert von Schrenck-Notzing uit het Griekse algos en lagneia.
• Psychopathia sexualis. Richard von Krafft-Ebing, 1886, catalogusgegevens via Open Library. Bibliografische naslag voor het jaar en de auteur van het boek waarin sadisme en masochisme als medische begrippen werden vastgelegd.

Verwante begrippen

Sadomasochisme is het koepelwoord; alles hieronder is er een helft, een persoon of een randvoorwaarde van.

• Sadisme. De gevende helft, en waarom juist die helft de slechte naam kreeg.
• Masochisme. De ontvangende helft, met het hersenonderzoek naar hoe context pijn verandert.
• Sadist. De persoon achter de S, en wat dat woord wel en niet over iemand zegt.
• Masochist. De persoon achter de M, en waarom mensen dat label jaren voor zich houden.
• BDSM. De bredere paraplu waar sadomasochisme één van de drie letterparen van is.
• Algolagnie. Het negentiende-eeuwse woord dat sadomasochisme voorging.
• Impact play. De slagvorm waarin de meeste mensen dit voor het eerst tegenkomen.
• Switch. Wie beide kanten doet, met de vondst dat het woord vierhonderd jaar ouder is als zweep dan als rol.
• Pijnspel. De Nederlandse praktijknaam voor de pijnhelft hiervan, met het onderzoek naar hoe die pijn binnenkomt.