Sadisme

Wat is sadisme?

Sadisme (Engels: sadism) is opwinding halen uit pijn, ongemak of vernedering die je een ander toebrengt, met diens instemming. Het benoemt een voorkeur en geen enkele handeling in het bijzonder. Sadisme vormt samen met masochisme het begrip sadomasochisme, de S en de M van BDSM; wie geeft heet sadist, wie ontvangt masochist.

Wat sadisme in een scène betekent

Vooral opletten. Sadisme is aan de buitenkant de actieve rol, maar het werk zit in het lezen van wat er terugkomt.

Neem een gangbaar geval: iemand vraagt om caning en zegt erbij dat ze niet weet hoeveel ze aankan. De sadistische kant van die avond zit niet in het aantal slagen. Ze zit in het moment waarop de ademhaling verandert, in de keuze om dan een halve minuut niets te doen, en in het besef dat die stilte harder aankomt dan de volgende klap.

Dat het geven een andere ervaring is dan het ontvangen, is ook fysiologisch gemeten. Brad Sagarin en collega’s namen bij 58 beoefenaars speeksel af voor en na een scène, en publiceerden dat in Archives of Sexual Behavior. Bij wie werd vastgebonden, prikkels kreeg en bevelen opvolgde, steeg het stresshormoon cortisol tijdens de scène. Bij wie de prikkels, de bevelen en de structuur gaf, gebeurde dat niet. Sadisme kost blijkbaar geen stress; het kost aandacht.

Waar het woord sadisme vandaan komt

Van een Franse schrijver die zijn eigen naam kwijtraakte aan een diagnose.

Het Engelse sadism duikt volgens de Online Etymology Dictionary in 1888 op, overgenomen uit het Franse sadisme, en betekende toen letterlijk “love of cruelty”. Achter dat woord zit Donatien de Sade (1740-1814). Twee dingen die er zelden bij staan. Etymonline noemt hem graaf en tekent aan dat hij eigenlijk geen markies was, hoewel vrijwel iedereen hem zo noemt; Wikidata voert allebei de titels. En zijn familienaam komt van een plaats: van het dorp dat tegenwoordig Saze heet, in Zuid-Frankrijk.

Het Franse woord is veel ouder dan het Engelse. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands dateert het Franse sadisme op 1841 en de eerste Nederlandse vindplaats op 1884, in De Groene Amsterdammer; het Nederlandse masochisme volgde pas in 1899. Sadisme was hier dus vijftien jaar eerder, en kwam binnen in de betekenis “ziekelijke lust tot kwellen”. Daar zit een flink deel van de reputatie die dit woord nog altijd meesleept.

Waarom sadisme geen wreedheid is

Omdat de instemming er niet bij hoort maar de kern is.

De Wereldgezondheidsorganisatie trekt die grens zelf. In de ICD-11 bestaat één sadisme-diagnose, code 6D33, coercive sexual sadism disorder, en die gaat over het toebrengen van lijden aan iemand die niet instemt. In dezelfde omschrijving staat de afbakening woordelijk: “Coercive Sexual Sadism Disorder specifically excludes consensual sexual sadism and masochism.” Instemmend sadisme staat dus niet in het handboek, en dat is geen omissie maar een besluit.

De psychologie heeft daar inmiddels ook meetgereedschap voor. Charlotte Kinrade en collega’s beschrijven in Psychological Assessment de bouw van de Index of Consensual Sexual Sadism, afgenomen bij 1.391 mensen uit de algemene bevolking. Hun aanleiding is veelzeggend: bijna al het onderzoek naar seksueel sadisme was tot dan toe gedaan bij forensische groepen, en er bestond geen instrument voor de rest. De uitkomst is dat instemmend seksueel sadisme zich statistisch laat onderscheiden van alledaags sadisme, het genoegen in andermans leed buiten de slaapkamer om.

Wat sadisme oplevert voor wie geeft

Een vorm van geconcentreerd kijken die verder nergens wordt gevraagd.

Wie de gevende kant doet, leest een uur lang non-stop een ander lichaam: waar de spanning zit, of iemand nog antwoordt, wanneer een pauze meer doet dan een klap. Dat is de aantrekkingskracht die sadisten zelf het vaakst noemen, en het is iets anders dan genieten van leed.

• Voor wie geeft levert sadisme regie op zonder dat er iets moet lukken; de scène heeft geen doel dat gehaald moet worden.
• Voor wie ontvangt betekent een sadist die goed oplet dat er niet wordt doorgeramd op het moment dat het te veel wordt.
• Voor twee mensen samen gaf Sagarins onderzoek een aanwijzing: bij deelnemers die vonden dat hun scène goed was gegaan, daalde het cortisol daarna en nam de ervaren nabijheid toe.

Dat gold niet voor iedereen. Bij deelnemers die vonden dat het slecht was gegaan, ging de nabijheid bij sommigen juist omlaag. Een scène die misgaat, herstelt zichzelf niet.

Misverstanden over sadisme

“Sadisme betekent dat je van andermans pijn geniet.” Niet in deze betekenis. Kinrade en collega’s konden instemmend seksueel sadisme juist statistisch scheiden van alledaags sadisme; het zijn twee dingen die toevallig één woord delen.

“Een sadist is de dominante partij.” Dat zijn twee losse assen. Wie de prikkel kiest en wie de avond bepaalt hoeven niet dezelfde persoon te zijn; die tweede vraag hoort bij D/s. Er zijn sadisten die in een scène niets te zeggen hebben en precies uitvoeren wat er van ze wordt gevraagd.

“Dan sta je in het handboek van de psychiatrie.” Al lang niet meer. De enige sadisme-diagnose in de ICD-11 sluit instemmend sadisme met zoveel woorden uit.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Het woord sadisme gebruik ik zelf zelden, en dat heeft een reden: bij vrouwen die me schrijven roept het een beeld op van iemand die vooral wil dat het pijn doet, terwijl het in de praktijk over doseren gaat.

De gevende kant wordt vaak onderschat. Mensen denken dat het makkelijke werk aan mijn kant zit. Het is andersom: jij mag je laten gaan, ik moet blijven kijken.

En één ding leer je alleen door het te doen. Het moment om te minderen kondigt zich niet aan als een gil.

Wat je zelf kunt doen

• Vraag een sadist vooraf waar hij op let, niet hoe hard hij kan slaan. Het antwoord op de eerste vraag zegt alles over de tweede.
• Spreek af wat er gebeurt als jij niets meer zegt. Stilte is bij sadistisch spel het belangrijkste signaal en het makkelijkst te missen.
• Zeg vooraf welke soort pijn je zoekt. Scherp of dof, opbouwend of plotseling: dat stuurt een sadist meer dan een cijfer.
• Reken op de dag erna. Regel aftercare en houd er rekening mee dat de naschommeling ook de gevende kant kan raken.

Meer lezen over sadisme

Binnen deze begrippenlijst gaat sadist over de persoon achter dit woord, staat masochisme voor de ontvangende helft en overkoepelt sadomasochisme ze allebei. Op de blog gaat het verschil tussen scherpe en doffe pijn over de keuze die een sadist elke keer maakt.

Daarbuiten kun je de ICD-11-omschrijving van 6D33 zelf lezen; de uitsluitingszin staat er in één regel. Het hormoononderzoek van Sagarin is het enige dat de gevende en de ontvangende kant fysiologisch naast elkaar heeft gelegd.

Waar dit op deze site past

Wil je weten hoe het voelt als iemand aan de gevende kant echt oplet, dan kun je dat bij mij uitproberen. Ik bouw langzaam op en let vooral op wat je niet zegt. Wat we vooraf afspreken, staat op de pagina over de BDSM-date.

Bronnen

• The Index of Consensual Sexual Sadism (ICSS): Scale development, validation, measurement invariance, and nomological network comparisons with everyday sadism. Charlotte Kinrade, William Hart, Danielle E. Wahlers, Braden T. Hall & Joshua T. Lambert, Psychological Assessment 37(4), 148-160, 2025 (DOI 10.1037/pas0001365; auteurs en paginering getoetst tegen Crossref). Het vaktijdschrift van de American Psychological Association voor meetinstrumenten, en het eerste instrument dat instemmend seksueel sadisme in de algemene bevolking meet. Levert de vaststelling dat vrijwel al het eerdere onderzoek naar seksueel sadisme forensische groepen betrof, de voorgeregistreerde steekproef van 1.391 volwassenen en studenten (gemiddelde leeftijd 24,21 jaar, 68,40 procent vrouw), en de bevinding dat de schaal zich in zijn samenhang met andere maten liet onderscheiden van alledaags sadisme.
• Hormonal Changes and Couple Bonding in Consensual Sadomasochistic Activity. Brad J. Sagarin, Bert Cutler, Nadine Cutler, Kimberly A. Lawler-Sagarin & Leslie Matuszewich, Archives of Sexual Behavior 38(2), 186-200, 2009 (DOI 10.1007/s10508-008-9374-5; auteurs en paginering getoetst tegen Crossref). Twee veldstudies met speekselmonsters bij 58 beoefenaars vóór en ná een echte scène, en het enige onderzoek dat de gevende en de ontvangende rol fysiologisch vergelijkt. Levert dat cortisol tijdens de scène significant steeg bij deelnemers die werden vastgebonden, prikkels ontvingen en bevelen opvolgden, maar níét bij deelnemers die prikkels, bevelen of structuur gaven; dat vrouwelijke deelnemers aan de ontvangende kant ook een stijging van testosteron lieten zien; en dat bij deelnemers die vonden dat de scène goed was gegaan het cortisol daalde en de ervaren nabijheid toenam, terwijl bij deelnemers die vonden dat het slecht was gegaan de nabijheid bij sommigen juist afnam.
• 6D33 Coercive sexual sadism disorder. Wereldgezondheidsorganisatie, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, versie 2025-01, opgevraagd via de officiële ICD-API op 4 augustus 2026. Dit is de classificatie zelf en dus het enige document dat uitsluitsel geeft over welke diagnoses bestaan. Levert dat 6D33 het toebrengen van lichamelijk of psychisch lijden aan een niet-instemmende persoon betreft, dat de diagnose bovendien vereist dat iemand ernaar heeft gehandeld of er zwaar onder lijdt, en de uitsluitingszin “Coercive Sexual Sadism Disorder specifically excludes consensual sexual sadism and masochism”.
• sadisme. Etymologiebank, gehost door het Instituut voor de Nederlandse Taal, met de lemma’s uit het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (Philippa e.a., 2003-2009) en het Etymologisch woordenboek van Van Veen en Van der Sijs (Van Dale, 1997). Verzamelpagina die de Nederlandse etymologische standaardwerken naast elkaar zet. Levert de omschrijving “perverse lust tot kwellen”, de ontlening aan het Franse sadisme “ziekelijke lust tot kwellen” met de Franse datering 1841 uit de Trésor de la langue française, de eerste Nederlandse vindplaats in De Groene Amsterdammer van 1884, de vorming met het achtervoegsel -isme uit de naam van de Sade (1740-1814), en voor de vergelijking de Nederlandse datering van masochisme op 1899.
• sadism. Online Etymology Dictionary, Douglas Harper. Woordhistorisch naslagwerk dat voor elk lemma noteert wanneer het voor het eerst op papier staat. Levert het jaartal 1888 voor sadism uit het Franse sadisme, de oorspronkelijke betekenis “love of cruelty”, de aanduiding van de Sade als graaf met de kanttekening dat hij geen markies was hoewel hij nu doorgaans zo wordt genoemd, en de herkomst van de familienaam uit de plaatsnaam van het dorp dat nu Saze heet. Let op: Etymonline drukt als sterfjaar 1815 af; Wikidata en het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands geven allebei 2 december 1814, en dat jaartal staat daarom op deze pagina.

Verwante begrippen

Sadisme zegt iets over de kant van de prikkel waar iemand staat, en niets over wie de leiding heeft.

• Sadomasochisme. De koepel waar sadisme de S van is, met de geschiedenis van de diagnose.
• Sadist. De persoon achter het begrip, en wat het woord wel en niet over iemand zegt.
• Masochisme. De andere helft, met het onderzoek naar hoe context pijn verandert.
• Algolagnie. Het negentiende-eeuwse verzamelwoord waar sadisme en masochisme allebei onder vielen.
• Impact play. De vorm waarin sadisme het vaakst wordt uitgevoerd.
• Pijngrens. De twee punten waartussen een sadist werkt, en waarom ze bewegen.
• Rope top. Dezelfde gevende positie in een touwscene, waar niet de pijn maar de sturing telt.
• Top. De rol die de handeling uitvoert, met de datering van het woord.