Vernedering

Wat is vernedering?

Vernedering (Engels: humiliation) is iemand met instemming lager zetten dan de ander, in houding, in rang of in woorden, omdat die daling voor allebei opwindend is. Het Nederlandse woord betekent letterlijk lager maken. Binnen BDSM duurt de daling precies zo lang als is afgesproken. Buiten die afspraak is vernedering een van de zwaarst gemeten menselijke ervaringen.

Hoe vernedering er in de praktijk uitziet

Vernedering is meestal stiller dan het woord klinkt, en vaak zit er geen zin in.

Een gangbaar beeld is de hoogte zelf. Zij zit op haar knieën naast de stoel, hij zit erin, aangekleed, en er gebeurt vijf minuten lang niets bijzonders. Hij drinkt zijn koffie en vraagt of ze goed geslapen heeft. Er wordt niets over haar gezegd. Het hoogteverschil doet het werk, en dat is precies wat het woord letterlijk aankondigt.

Een tweede beeld werkt via rang in plaats van via hoogte. Zij vraagt die avond toestemming voor dingen waarvoor volwassen mensen nooit toestemming vragen: naar de wc gaan, iets drinken, gaan zitten. Het antwoord is bijna altijd ja, en juist daardoor valt op wie het geeft. Vrouwen die dit voor het eerst doen vonden achteraf het vragen vaak zwaarder dan wat erna kwam.

Beide beelden hebben iets gemeen dat op papier onbelangrijk lijkt: er is een moment afgesproken waarop het ophoudt. Zonder dat moment is er geen daling maar een toestand.

Waar het woord vernedering vandaan komt

Uit de meetkunde, niet uit de psychologie. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal leidt vernederen af van neder met het voorvoegsel ver-, en de eerste betekenis die het opvoert is volledig ruimtelijk: iets wat een zekere hoogte heeft in hoogte doen dalen, en bij heuvels, bergen en muren zelfs met de grond gelijk maken. De oudste vindplaats is de Liesveldtbijbel van 1526: “Alle dal sal verheuen werden, ende alle berch ende hueuel sullen vernedert werden.”

Daaronder staat een betekenis die iedereen in een scène herkent. Het WNT geeft vernederen ook wederkerend, gezegd van personen: buigen of knielen, het bovenlichaam naar de grond toe nijgen. De houding waar dit spel het vaakst op uitkomt is dus de handeling die het woord oorspronkelijk beschreef.

De betekenis waarmee wij het woord nu gebruiken staat pas als negende in dezelfde reeks: iemand oneer aandoen, beleedigen, kwetsen, krenken, humilieeren. Het woordenboek van Calepinus vertaalt het Latijnse humilio al in 1545 met vernederen, dus het Nederlandse en het Engelse woord liggen langer naast elkaar dan de scene zelf bestaat. En er is een aanhaling uit 1785, van Wolff en Deken, die klinkt alsof iemand hem gisteren op een forum heeft gezet: “Veele getrouwde Lieden scheppen een laag vermaak in elkander te vernederen.”

Het aardigste zit in het zelfstandig naamwoord. Het WNT geeft als eerste betekenis van vernedering niet wat de een de ander aandoet, maar nederigheid: een eigenschap, een houding, in religieuze zin ootmoed. Het woord begon dus als iets wat je met jezelf deed en werd pas later iets wat je met een ander doet. Dat een vrouw vandaag vraagt of ze zich een avond lang kleiner mag maken, is taalkundig gezien de oudste betekenis van alle.

Waarom mensen vernedering opwindend vinden

Omdat er even niets van je verwacht wordt, en omdat het de hardst aankomende emotie is die je vrijwillig kunt lenen.

Dat die emotie hard aankomt is gemeten. Marte Otten en Kai J. Jonas van de afdeling Sociale Psychologie van de Universiteit van Amsterdam lieten deelnemers scenario’s lezen die vernedering, boosheid of blijdschap opriepen, en maten intussen hun hersenactiviteit. De late positieve potentiaal, een maat voor de intensiteit van wat iemand voelt, lag bij de vernederingsscenario’s duidelijk hoger dan bij boosheid én bij blijdschap. Zij noemen dat zelf het eerste heldere bewijs dat vernedering een bijzonder intense ervaring is. Wie ermee speelt leent dus de sterkste knop die er ligt, en daarom doet een kleine handeling zo veel.

De opbrengst loopt per rol sterk uiteen.

• Voor wie het ondergaat verdwijnt tijdelijk de verplichting om iemand te zijn. Een uur onderaan staan is voor een vrouw die de hele dag de leiding heeft geen verlies maar rust, juist omdat er niets van afhangt.
• Voor wie het geeft zit de winst in nauwkeurigheid. Je kunt iemand alleen precies op de goede hoogte zetten als je haar goed genoeg kent om te weten waar dat nog prettig is.
• Voor een stel ligt de opbrengst meestal vóór de scène. Het gesprek waarin je moet benoemen wat jou klein maakt, is voor veel stellen het eerlijkste gesprek dat ze in jaren hebben gevoerd.

Dezelfde literatuur laat zien waarom dat telt. George Brown, Tirril Harris en Catherine Hepworth vergeleken in Islington vrouwen die een depressie ontwikkelden met vrouwen die dat niet deden, en vonden dat gebeurtenissen met vernedering en het gevoel klem te zitten samengingen met een veel groter risico op depressie dan verlies of gevaar zonder die twee. Kendler en collega’s namen die maat over bij 7.322 volwassen tweelingen en kwamen op iets wat nog scherper is: gebeurtenissen waarin vernedering en verlies samenkomen bleken zwaarder te wegen dan verlies alleen, in welke vorm dat verlies ook kwam. Vernedering herstelt dus geen zelfbeeld. Wie zich buiten de slaapkamer al maanden waardeloos voelt, kiest hiermee de verkeerde maand.

Hoe mensen vernedering doen

In drie richtingen, en die drie staan al in het woordenboek.

1. Lager in de ruimte. Knielen, op de grond zitten, wachten terwijl de ander staat. De oudste vorm, de meest lichamelijke, en de enige die je kunt stoppen door simpelweg op te staan. Voor wie hier begint is dat laatste een groot voordeel.
2. Lager in rang. Toestemming vragen, als laatste eten, een aanspreekvorm gebruiken, een opdracht krijgen voor iets kleins. Hier zit de vorm die het langst doorwerkt, omdat rang niet aan de kamer gebonden is en makkelijk in een gewone dag doorloopt.
3. Lager in eer. Het woord dat je normaal nooit over je heen zou laten gaan. Dit is de scherpste tak, hij staat apart uitgelegd op verbale vernedering, en het Engelse scenewoord ervoor staat op humiliation.

Die driedeling is mijn eigen ordening van de betekenissen die het WNT onder één woord verzamelt, en geen indeling uit een handboek. In de praktijk gebeurt meestal de eerste richting met een klein stukje van de tweede erbij. Het verschil tussen een zorgvuldige en een slordige avond zit in de terugweg, en die is bij vernedering langer dan bij pijn: reken op uren in plaats van minuten.

Wanneer vernedering geen spel meer is

Als het woord waarmee iemand het laat stoppen wordt genegeerd. Dat is geen morele stelling van mij, het staat in een uitspraak.

In K.A. en A.D. tegen België, uitspraak van 17 februari 2005, klaagden een rechter en een arts bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens over hun veroordeling voor zware mishandeling tijdens sadomasochistische sessies. Het Belgische hof van beroep had de feiten bijzonder ernstig genoemd wegens het geweld en wegens de pijn, de angst en de vernedering die het slachtoffer waren toegebracht. Het Hof stelde eerst vast wat vaak wordt vergeten: het strafrecht hoort zich in beginsel niet te mengen in seksuele praktijken waarmee is ingestemd, en daarvoor zijn “bijzonder ernstige redenen” nodig.

Daarna noemde het Hof twee dingen die in dit geval mis waren gegaan. De betrokkenen dronken tijdens de sessies grote hoeveelheden alcohol, waardoor zij elke controle over de situatie verloren. En zij hadden genegeerd dat het slachtoffer “pitié” en “stop” riep, de woorden waarmee volgens hun eigen afspraak onmiddellijk moest worden gestopt. Het beroep werd unaniem afgewezen, en het Hof schreef er de zin bij waar het hele onderwerp op rust: wie het recht opeist om zijn seksualiteit zo vrij mogelijk te beleven, botst op de grens van de wil van de ander, wier eigen recht op vrije keuze even goed beschermd moet worden.

Voor een avond met vernedering is dat heel praktisch. Niet de zwaarte van wat er gebeurt bepaalt of het nog spel is, maar of het afgesproken woord werkt. Alles wat dat woord onbetrouwbaar maakt, alcohol voorop, haalt het spel weg zonder dat iemand daar op het moment zelf iets van merkt.

Misverstanden over vernedering

“Vernedering en degradatie zijn hetzelfde.” Nee. Vernedering zegt alleen dat iemand lager komt te staan, en dat kan één plagerige opmerking zijn. Degradatie haalt de rangorde helemaal weg en maakt van een mens een ding.

“Als het is afgesproken kan er niets misgaan.” De uitspraak hierboven laat zien waarom dat niet klopt. Er wás een afspraak en er was een stopwoord; het probleem was dat niemand er nog naar luisterde. Een afspraak is een instrument en geen garantie.

“Alleen mensen met een laag zelfbeeld willen dit.” Daarvoor bestaat geen bewijs. Wat wél klopt is de timing: wie net een klap heeft gehad in iets wat haar identiteit raakt, kan vernedering beter even laten liggen. Dat zegt iets over de maand, niet over haar karakter.

“Het is gewoon schelden.” Bij schelden ligt niets vast en houdt niets vanzelf op. Vernedering heeft een begin, een vooraf gekozen bereik, een woord dat het stopt en een moment waarop iemand weer bij haar eigen naam wordt genoemd.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, ruim vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Vernederen is niet mijn ding, en dat schrijf ik ook op mijn eigen profiel: in mijn dagelijks leven draait alles om empowerment, en schreeuwen doe ik nooit. Correctionele tikjes, haren trekken, met “meneer” aangesproken worden, dat kan allemaal wel.

Bijna elke vrouw die hierover begint, begint met een verklaring. Waarom ze het wil, waar het volgens haar vandaan komt, of het erg is dat ze het wil. Die verklaring hoeft er van mij niet bij, en zodra dat gezegd is loopt het gesprek een stuk soepeler.

Het tweede dat ik terugzie: de scène wordt overschat en de dag erna onderschat. Op de avond zelf schrikt bijna niemand. Twee dagen later blijkt er soms nog iets te zitten, en daarom praat ik hier liever een week van tevoren over dan tien minuten.

Wat je zelf kunt doen

• Kies één woord dat de avond stopt en spreek af wat er in de tien minuten daarna gebeurt, want dat tweede deel wordt bijna altijd vergeten. Zie stopwoord.
• Drink niet, ook niet één glas ter ontspanning. Alcohol is het enige element dat het Europees Hof in 2005 náást het genegeerde stopwoord apart benoemde.
• Zet er een eindtijd op. De veroordeelden in die zaak verklaarden zelf dat zij niet wisten waar het zou eindigen, en dat is het punt waarop een avond met vernedering ontspoort.
• Begin bij de lichamelijke vorm. Knielen of op de grond zitten beëindig je zonder woorden door op te staan, en dat maakt de eerste keer veel minder spannend om te proberen.
• Zeg wat er die maand in je leven speelt. Ben je net publiekelijk teruggefloten op je werk of loopt er een scheiding, stel vernedering dan uit; het depressieonderzoek gaat over precies dat soort gebeurtenissen.
• Kies geen plek die je hebt uitgezocht omdat het elders verboden is. In diezelfde zaak huurden de twee een privéruimte omdat de clubs waar zij kwamen deze praktijken in hun reglement verboden, en het Hof merkte op dat juist die clubbeheerders de risico’s kunnen inschatten.

Meer weten over vernedering

Op deze site zet humiliation het Engelse scenewoord uiteen met de emotieliteratuur erbij, gaat degradatie over de zwaardere tak, en beschrijft de kracht van schaamte hoe het voelt om iets te delen waar je je voor schaamt.

Daarbuiten is de uitspraak K.A. en A.D. tegen België integraal te lezen, en laat het WNT-lemma VERNEDEREN in één scherm zien hoe dit woord van bergen naar mensen verhuisde.

Waar dit op deze site past

Vernedering staat niet op mijn lijst, en ik zeg dat liever meteen dan halverwege een gesprek. Wat wel kan zijn de kleine vormen eromheen: een afgesproken aanspreekvorm, correctionele tikjes, haren trekken, en een avond waarin de rangorde duidelijk is zonder dat er iets lelijks wordt gezegd. Wil je weten hoe dat gesprek vooraf loopt en wat we precies vastleggen, dan staat dat op de pagina over de BDSM-date.

Bronnen

• Affaire K.A. et A.D. c. Belgique. Europees Hof voor de Rechten van de Mens, verzoeken 42758/98 en 45558/99, uitspraak van 17 februari 2005; volledige Franse tekst gelezen, naast de Engelstalige samenvatting van de griffie in Information Note 72. Levert de vaststelling dat het Belgische hof van beroep de feiten mede ernstig achtte wegens de pijn, de angst en de vernedering die het slachtoffer werden toegebracht (§16), de twee elementen die het Hof meewoog, grote hoeveelheden alcohol met verlies van alle controle en het negeren van de afgesproken woorden “pitié” en “stop” (§57), het gegeven dat zij een privéruimte huurden omdat de sadomasochistische clubs waar zij kwamen deze praktijken in hun reglement verboden, met de opmerking dat juist die eigenaren en beheerders de risico’s kunnen inschatten (§57), het uitgangspunt dat het strafrecht zich in beginsel niet mengt in seksuele praktijken waarmee is ingestemd en dat daarvoor bijzonder ernstige redenen nodig zijn (§84), en de grens dat de vrijheid om seksualiteit te beleven wordt begrensd door de wil van de ander (§85).
• VERNEDEREN (I). Woordenboek der Nederlandsche Taal, via de Geïntegreerde Taalbank van het Instituut voor de Nederlandse Taal; het bijbehorende lemma VERNEDERING is apart geraadpleegd. Levert de afleiding van neder met ver-, de letterlijke ruimtelijke betekenis met bergen, muren en een dalend waterpeil, de vindplaats uit de Liesveldtbijbel van 1526, de wederkerende betekenis buigen of knielen, de negende betekenis oneer aandoen, beleedigen, kwetsen, krenken, humilieeren met Calepinus die humilio in 1545 met vernederen vertaalt, de aanhaling van Wolff en Deken uit 1785, en de eerste betekenis van het zelfstandig naamwoord vernedering als nederigheid en ootmoed.
• Humiliation as an intense emotional experience. Evidence from the electro-encephalogram. Marte Otten & Kai J. Jonas, afdeling Sociale Psychologie, Universiteit van Amsterdam, Social Neuroscience 9(1), 23–35, 2014. Samenvatting gelezen; de volledige tekst geeft de uitgever niet vrij. Levert de opzet met scenario’s die vernedering, boosheid of blijdschap opriepen, de duidelijk hogere late positieve potentiaal bij vernedering dan bij blijdschap en boosheid, de sterkere desynchronisatie in de alfaband, en de conclusie van de auteurs dat dit het eerste heldere empirische bewijs is dat vernedering een bijzonder intense ervaring is.
• Life event dimensions of loss, humiliation, entrapment, and danger in the prediction of onsets of major depression and generalized anxiety. Kenneth S. Kendler, John M. Hettema, Frank Butera, Charles O. Gardner & Carol A. Prescott, Archives of General Psychiatry 60(8), 789–796, 2003. Samenvatting gelezen. Levert de steekproef van 7.322 volwassen tweelingen en 98.592 persoonsmaanden, de bevinding dat het begin van een depressie werd voorspeld door hogere scores op verlies én vernedering, en de vaststelling dat gebeurtenissen waarin vernedering en verlies samenkomen sterker met depressie samenhangen dan zuiver verlies.
• Loss, humiliation and entrapment among women developing depression. A patient and non-patient comparison. George W. Brown, Tirril O. Harris & Catherine Hepworth, Psychological Medicine 25(1), 7–21, 1995. Samenvatting gelezen. Levert de vergelijking in Islington in Noord-Londen tussen vrouwen uit de bevolking die een depressie ontwikkelden en behandelde patiënten, de ontwikkeling van een maat voor vernedering en het gevoel klem te zitten naast de bestaande maten voor verlies en gevaar, en de uitkomst dat die ervaring samenging met een veel groter risico op depressie dan verlies of gevaar zonder vernedering of klem zitten.

Verwante begrippen

• Degradatie. De zwaardere tak, waarin iemand niet lager wordt gezet maar afgewaardeerd tot ding.
• Objectificatie. De naaste buur, waar de rangorde helemaal verdwijnt en er niet met je gerekend wordt.
• Corner time. De mildste ruimtelijke vorm, en een goed startpunt als je wilt weten of dit iets voor je is.
• Dienstbaarheid. Lager in rang, maar met toewijding als motief in plaats van met de daling zelf.
• Praise kink. Dezelfde as, maar dan met de beweging omhoog in plaats van omlaag.
• Stopwoord. Het woord waarvan een Europese uitspraak uit 2005 laat zien wat er gebeurt als niemand het opvolgt.
• Onderhandelen. Het gesprek waarin je vastlegt welke onderwerpen buiten beeld blijven.
• Debrief. Het nagesprek, dat bij vernedering later hoort te komen dan mensen denken.
• Verbale vernedering. De tak die alleen met woorden werkt, met de vraag wat er precies gezegd wordt.