Consent

Wat is consent?

Consent is de vrijwillige, geïnformeerde toestemming van iedereen die meedoet, gegeven zonder druk en op elk moment intrekbaar. Het is geen handtekening vooraf maar een afspraak die je samen maakt, tussendoor bijstelt en kunt stopzetten. Zonder consent is wat er gebeurt geen spel meer, maar een strafbaar feit.

Hoe consent er in de praktijk uitziet

Consent ziet er zelden uit als een formulier. Meestal is het een gesprek dat een kwartier duurt en dat gaat over wat je wel wilt, wat je niet wilt en hoe je het stopzet.

Een eerste voorbeeld, en het meest voorkomende: twee mensen die iets nieuws willen proberen en van tevoren doornemen wat er wel en niet gebeurt, welk woord alles stopt en hoe de avond eindigt. Daarna volgt de sessie, en tussendoor wordt er gecheckt hoe het gaat. Dat is het hele mechanisme.

Een tweede voorbeeld ligt daar ver vandaan. Dunkley en Brotto beschrijven in hun overzicht van de literatuur dat de zwaarste onderhandelingen wekenlang kunnen duren, met gesprekken en mailwisselingen en uitgebreide lijsten van persoonlijke grenzen. Hoe uitgebreid het wordt hangt volgens hen af van twee dingen: hoe goed je elkaar kent en hoe riskant is wat je van plan bent.

Wat die twee delen is de structuur eronder. De encyclopedische omschrijving vat consent samen als “de expliciete en geïnformeerde instemming van een deelnemer om bepaalde handelingen of soorten relaties aan te gaan”, en noemt vier onderdelen die in een onderhandeling aan bod komen: de manier van spelen, welke lichaamsdelen, de grenzen en het stopwoord.

De drie lagen van consent

Consent klinkt als een ja of een nee, en dat is het slechts op het oppervlak. Williams en collega’s splitsen het, zoals Dunkley en Brotto samenvatten, in drie niveaus die alle drie moeten kloppen.

Oppervlakteconsent is de eenvoudigste laag: een ja of een nee op de vraag of je iets wilt. Sceneconsent is de laag daaronder, waarin je samen de kaders van de sessie afspreekt: wat er gebeurt, hoe ver het gaat, wat er niet gebeurt. Diep consent is de laag die het vaakst wordt vergeten, en die vraagt of degene die de leiding heeft nog doorheeft of de ander überhaupt in staat is om een stopwoord te gebruiken.

Dat derde niveau is de reden dat consent geen contract is maar een houding. Iemand die diep in een sessie zit kan geestelijk ergens anders zijn en het woord dat alles stopt gewoon niet meer vinden. De verantwoordelijkheid ligt dan bij degene die kijkt, niet bij degene die zwijgt.

Dezelfde bron noemt nog iets dat bij interviews met beoefenaars steeds terugkomt: dat consent voluit gegeven wordt bij een helder hoofd, zonder dwang en zonder druk van anderen, en met een hoofd dat niet door middelen is vertroebeld. En dat iedereen het op elk moment kan intrekken, waarna het spel onmiddellijk stopt.

Wat de Nederlandse wet ervan zegt

Sinds 1 juli 2024 geldt in Nederland de Wet seksuele misdrijven. De kern ervan is dat “seks altijd vrijwillig en gelijkwaardig moet zijn”.

Er is één verandering die iedereen zou moeten kennen. Voor een veroordeling is volgens dezelfde bron “geen bewijs meer nodig dat iemand is gedwongen”. Er bestaat nu ook schuldaanranding en schuldverkrachting: strafbaar is ook wie er ten onrechte van uitgaat dat de ander seks wil terwijl er duidelijke signalen van het tegendeel waren.

Voor wie met machtsuitwisseling speelt betekent dat iets heel concreets. De vraag is niet langer of jij een nee hebt gehoord, maar of jij redelijkerwijs mocht denken dat er een ja was. Dat legt de last bij degene die doorgaat, en niet bij degene die zich niet durfde uit te spreken.

Waarom consent het hele verschil maakt

Consent is niet de rem op het plezier maar de voorwaarde ervoor. Zonder afspraak weet niemand waar hij aan toe is, en dan wordt overgave onmogelijk.

• Voor wie iets ondergaat is de winst dat je pas echt kunt loslaten als je weet dat er een uitgang is. Wie niet zeker weet of stoppen kan, blijft half opletten.
• Voor wie de leiding neemt is consent de enige grond waarop je iets stevigs mag doen. Het is ook je eigen bescherming: wat is afgesproken is bekend, wat niet is afgesproken doe je niet.
• Voor jullie samen levert het gesprek meer op dan de afspraak zelf. Dunkley en Brotto stellen zelfs voor om de expliciete manier waarop in BDSM over toestemming wordt gepraat te gebruiken als model voor gesprekken over consent in de hulpverlening en het onderwijs.

De grote claim uit datzelfde onderzoek is de moeite waard om letterlijk te lezen: “het kenmerk dat BDSM onderscheidt van misbruik en psychopathologie is de aanwezigheid van wederzijdse geïnformeerde toestemming van alle betrokkenen”. Niet de handelingen bepalen het verschil, maar de afspraak eronder.

Hoe mensen consent regelen

In de praktijk gebeurt het in vier stappen, of je die nu zo noemt of niet.

1. Vooraf praten. Wat wil je, wat wil je zeker niet, wat zijn je harde grenzen en wat is voor nu even te veel maar later misschien niet.
2. Een stopwoord afspreken. Een safeword zet de machtsverhouding buiten werking en betekent: hier houdt de toestemming op.
3. Tussendoor checken. Het stoplichtsysteem is daar het bekendste gereedschap voor, met rood voor stoppen, oranje voor rustiger en groen voor meer.
4. Achteraf nabespreken. Aftercare is ook het moment waarop misverstanden boven tafel komen die tijdens de sessie onopgemerkt bleven.

Hoe streng dat wordt toegepast verschilt per situatie, en dat is geen slordigheid. Tarleton, Mackenzie en Sagarin legden 202 BDSM’ers vragen voor over consentnormen en vonden dat mensen die normen breed onderschrijven, maar ze soepeler toepassen bij een vaste partner dan bij een nieuwe. Alcohol tijdens het maken van afspraken werd overal afgekeurd, maar in een langdurige relatie iets minder streng dan bij een eerste keer.

Het verschil tussen de zorgvuldige en de slordige uitvoering zit dus niet in hoeveel je bespreekt. Het zit in of je opnieuw gaat praten wanneer er iets verandert.

Misverstanden over consent

“Je regelt het één keer vooraf.” Dat is de hardnekkigste. Dunkley en Brotto omschrijven consent juist als “een doorlopend interactief en dynamisch proces”. Cascalheira, Thomson en Wignall vonden bij mensen die dag en nacht in een machtsuitwisseling leven zelfs een eigen term hiervoor: dynamic consent, toestemming die telkens opnieuw wordt gegeven in gewone gesprekken.

“Als je een stopwoord hebt, zit je goed.” Een stopwoord is een uitstekend instrument en geen garantie. Dezelfde auteurs benoemen twee gaten: degene die de leiding heeft kan het missen of negeren, en degene die het zou moeten gebruiken kan in een toestand zijn waarin dat niet lukt.

“Iedereen in de scene kent de regels.” Ook dat valt tegen. In de interviewstudie van Liam Wignall onder dertig kinky mannen had het merendeel nog nooit van het klassieke kader veilig, verstandig en vrijwillig gehoord. Ze onderhandelden wel degelijk, maar in gewone woorden en zonder de theorie.

“Consent gaat over seks.” Het gaat over alles wat je met een ander lichaam doet. Een tik, een blinddoek, een uur vastgebonden liggen: allemaal vragen ze dezelfde afspraak.

Wat ik er zelf van zie

In mijn gesprekken merk ik dat het woord “consent” mensen vaak eerder in de weg zit dan helpt. Het klinkt juridisch, en dan gaan mensen antwoorden alsof ze een formulier invullen.

Ik vraag daarom liever “wat zou dit voor jou betekenen” dan “mag dit”. Daar komt bijna altijd meer uit. Het vaakst hoor ik iets wat niemand op een lijstje zet: dat iemand niet weet of ze iets zelf wil of dat ze het wil omdat een ander het wil. Dat uitpluizen kost tien minuten en verandert de rest van de avond.

Het tweede dat ik heb geleerd is dat de ja tijdens een sessie minder zegt dan de ja ervoor en de ja erna. Iemand die in het diepe zit, zegt bijna alles. Daarom kijk ik naar ademhaling, spanning en oogcontact in plaats van naar woorden, en check ik hardop als ik twijfel. Dat haalt de spanning er niet uit. Dat is wat het draaglijk maakt om de spanning op te voeren.

Wat je zelf kunt doen

• Vraag naar het waarom, niet alleen naar het of. “Wat is er aantrekkelijk aan” levert meer bruikbare informatie op dan “wil je dit”.
• Spreek een stopwoord af dat losstaat van het spel, en spreek af wat er daarna gebeurt. Stoppen is iets anders dan pauzeren.
• Check tussendoor. Eén woord op het juiste moment voorkomt het grootste deel van alle misverstanden.
• Maak geen afspraken onder invloed. Dat is de regel waar bijna iedereen het over eens is en die het vaakst wordt overtreden.
• Praat opnieuw als er iets verandert: een nieuwe handeling, een nieuwe partner, een ander soort avond. Oude afspraken dekken geen nieuwe situatie.
• Neem je eigen twijfel serieus. Als je aan het uitleggen bent waarom je toch ja zei, ben je waarschijnlijk aan het uitleggen dat het nee was.

Meer lezen over consent

Op deze site gaat het artikel over consent als ruggengraat van veiligheid en genot uitgebreid in op hoe dat gesprek er in de praktijk uitziet, en op de pagina over toestemming staat wat ik voorafgaand aan een afspraak concreet met je doorneem. Het stuk over feedback gaat over het deel dat tijdens de sessie zelf gebeurt.

Buiten deze site is het overzichtsartikel van Dunkley en Brotto het beste startpunt dat er is, en de uitleg van de Rijksoverheid is in tien minuten gelezen en geldt gewoon voor jou.

Bronnen

• The Role of Consent in the Context of BDSM. Cara R. Dunkley & Lori A. Brotto, Sexual Abuse 32(6), 657–678, 2020. Overzicht van de literatuur; levert de claim over wederzijdse geïnformeerde toestemming, de drie niveaus van consent, de omschrijving van consent als doorlopend proces, de beperkingen van stopwoorden en het voorstel om de BDSM-praktijk als model te nemen voor gesprekken over consent in de hulpverlening.
• Consent Norms in the BDSM Community: Strong But Not Inflexible. Tarleton, Mackenzie & Sagarin, Archives of Sexual Behavior 54(2), 549–559, 2025. Onderzoek onder 202 BDSM’ers; strenge consentnormen die in vaste relaties soepeler worden toegepast dan bij nieuwe contacten.
• “A certain evolution”: a phenomenological study of 24/7 BDSM and negotiating consent. Cascalheira, Thomson & Wignall, Psychology & Sexuality 13(3), 628–639, 2021. Levert het begrip dynamic consent: eerlijkheid en contextuele communicatie in plaats van één onderhandeling vooraf.
• Beyond safe, sane, and consensual: Navigating risk and consent online for kinky gay and bisexual men. Liam Wignall, Journal of Positive Sexuality 6(2), 66–74, 2020. Interviews met dertig kinky mannen; de meesten kenden SSC niet en onderhandelden in gewone woorden.
• Wet seksuele misdrijven. Rijksoverheid, in werking sinds 1 juli 2024. Seks moet vrijwillig en gelijkwaardig zijn; bewijs van dwang is niet langer nodig, en schuldaanranding en schuldverkrachting zijn strafbaar.
• Consent in BDSM. Wikipedia. De definitie als expliciete en geïnformeerde instemming, de vier onderdelen van een onderhandeling, en de vaststelling dat toestemming op elk moment door iedere deelnemer kan worden beëindigd.

Verwante begrippen

• Slavencontract. De meest omvattende schriftelijke neerslag van een afspraak, en wat de wet ervan vindt.
• 3V’s. Veilig, verstandig en vrijwillig, het klassieke kader waarin consent de derde V is.
• Check-in. Het tussentijds vragen hoe het gaat, waarmee consent gedurende de sessie in leven blijft.
• Consent violation. Wat het heet als de afspraak wordt overschreden, en hoe vaak dat voorkomt.
• CNC. De vorm waarin je afspreekt te spelen alsof er geen toestemming is, en die juist de zwaarste afspraken vraagt.
• Contract. De schriftelijke variant van hetzelfde gesprek.
• Aftercare. De afronding waarin ook misverstanden boven tafel komen.
• BDSM. De paraplu waar consent de voorwaarde van is.
• Domlijst. Het gereedschap waarmee het gesprek vooraf wordt gevoerd, ook vanaf de gevende kant.
• Monogamie. De relatieafspraak die op precies dezelfde instemming rust, en die het vaakst nooit hardop wordt gemaakt.
• Forced orgasm. Een scène waarin de stopafspraak zonder woorden moet kunnen werken.
• Free use. De afspraak die toestemming vooraf geeft, en waar precies daarom de meeste vragen over ontstaan.
• Golden shower. Een handeling die zich onderweg niet laat bijstellen, dus die volledig aan de afspraak vooraf hangt.
• Grens. Het bouwmateriaal waar de afspraak uit bestaat: wie er een stelt, en waarom grenzen meebewegen.
• Informed consent. De eis aan wat je moet weten voordat een ja iets waard is, met de herkomst in de medische ethiek.
• Onderhandelen. Het gesprek zelf: wie wat inbrengt, wat er op tafel komt en wanneer je het voert.
• Safeword. Het middel waarmee toestemming midden in een scène wordt ingetrokken.
• Hard limit. De grens die niet ter discussie staat en waar geen woord voor nodig is.
• RACK. Het kader dat het risico vooropzet in plaats van de belofte van veiligheid.
• Zachte grens. De enige soort grens die een voorwaarde draagt, en daarmee de plek waar toestemming wordt uitonderhandeld.
• Tantra. De traditie waarin aandacht en tempo centraal staan, en waar instemming per stap gebruikelijk is.
• Vecht-of-vluchtreactie. Waarom stilte geen instemming is: bij bevriezing valt spreken weg.