Monogamie

Wat is monogamie?

Monogamie (Engels: monogamy) is de relatievorm waarin je op enig moment met één partner samenleeft en die partner trouw belooft. Het Algemeen Nederlands Woordenboek voegt eraan toe dat je die trouw als leefwijze of als voorschrift in acht neemt. Monogamie is dus een afspraak, geen gevoel.

Hoe monogamie er in Nederland uitziet

Als de standaard waar niemand voor koos, omdat hij er al lag.

Nederland regelt monogamie op één punt hard en verder niet. Artikel 33 van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek luidt: “Een persoon kan tegelijkertijd slechts met één andere persoon door het huwelijk verbonden zijn.” Daar houdt de wet op. Of flirten mag, staat nergens.

Dat mensen die vorm wél willen, blijkt uit de Monitor Seksuele Gezondheid 2023 van Rutgers, RIVM en CBS, onder ruim vijftienduizend Nederlanders van 18 tot en met 80 jaar: driekwart heeft een vaste partner, en 84 procent van die groep wil dat de relatie voor altijd is.

Een gewoon voorbeeld: een stel van tien jaar samen noemt zich zonder aarzelen monogaam. Vraag je door, dan blijkt de een zoenen op een feest binnen de afspraak te vinden en de ander er ver buiten. Geen van beiden liegt. Het is nooit uitgesproken.

Waar monogamie vandaan komt

Uit cultuur, niet uit de natuur, en veel recenter dan de meeste mensen denken.

Joseph Henrich, Robert Boyd en Peter Richerson beschrijven in Philosophical Transactions of the Royal Society B hoe uitzonderlijk de vorm is. In de Ethnographic Atlas, met huwelijksgegevens uit 1.231 samenlevingen, komt uitsluitende monogamie voor in ongeveer 15 procent; in zo’n 85 procent mogen mannen meerdere vrouwen trouwen.

Toch is monogamie nu de norm in vrijwel elk welvarend land, en dat is pas in de laatste eeuwen zo geworden: Japan verbood polygynie in 1880, China in 1953, India in 1955 en Nepal in 1963. De onderzoekers verklaren die verspreiding niet uit instinct maar uit groepsvoordeel. Waar minder mannen ongehuwd blijven, dalen de misdaadcijfers en verschuift mannelijke inspanning naar het opvoeden van kinderen.

Monogamie voelt vanzelfsprekend omdat je erin bent opgegroeid, niet omdat de soort zo werkt.

Waarom mensen voor monogamie kiezen

Om de rust van niet hoeven onderhandelen.

De aantrekkingskracht zit in het wegvallen van een categorie vragen. Wie exclusief is, hoeft niet elke week te bepalen wat mag en niet af te wegen hoe een derde zich voelt. En er zit iets in het idee zelf: uitgekozen blijven, terwijl de mogelijkheid bestond om dat niet te doen.

Wat monogamie oplevert verschilt per betrokkene:

• Voor jou persoonlijk levert monogamie voorspelbaarheid op: één relatie om aandacht in te steken, geen tweede gesprek over grenzen naast het eerste.
• Voor je partner levert monogamie zekerheid op, mits die is uitgesproken. Een aanname is geen afspraak, en dat verschil merk je pas als het misgaat.
• Voor jullie samen levert monogamie tijd op: wat niet in onderhandeling zit, kan ergens anders heen.

Monogamie beschermt niet tegen verveling, en heel maakt zij evenmin iets. Rutgers vond ook die keerzijde. 56 procent van de Nederlanders is tevreden over het eigen seksleven, en minder dan de helft over hoe vaak ze seks hebben.

Hoe mensen monogamie in de praktijk invullen

Meestal serieel: één partner tegelijk, meerdere na elkaar.

Ryan Schacht en Karen Kramer zetten in Frontiers in Ecology and Evolution het bewijs over menselijke paarvorming op een rij. Polygynie is in de meeste samenlevingen toegestaan, maar monogamie is bínnen elke groep de meest voorkomende huwelijksvorm. Seks buiten het huwelijk komt overal voor, terwijl het aandeel kinderen dat niet van de vaste partner is bij mensen laag ligt vergeleken met sociaal monogame vogels en zoogdieren. De paarband noemen ze een universeel kenmerk, dat zich het vaakst uit als seriële monogamie.

In het dagelijks leven zie je drie invullingen naast elkaar. De stilzwijgende, waarin nooit iets is afgesproken. De uitgesproken, waarin een stel benoemt wat eronder valt: alleen seks, of ook flirten, porno, een oude liefde die appt. En de variant met één afgebakende uitzondering, zoals een festival of een verjaardagscadeau.

Zorgvuldig of slordig zit niet in de variant, maar erin of jullie allebei dezelfde zouden opschrijven als je het los van elkaar vroeg.

Misverstanden over monogamie

“Monogamie is de natuurlijke staat van de mens.” Cultureel gezien is ze eerder de uitzondering: ongeveer 85 procent van de samenlevingen in de Ethnographic Atlas staat meerdere vrouwen per man toe. Wat wél universeel lijkt is de paarband, en die uit zich volgens Schacht en Kramer meestal serieel.

“Monogaam zijn betekent dat je niet naar anderen verlangt.” Monogamie gaat over wat je doet, niet over wat je denkt. Fantasie over iemand anders is geen inbreuk, tenzij jullie dat expliciet zo hebben afgesproken.

“Wie niet monogaam is, gaat vreemd.” Dat verwart twee dingen. Bij cuckolding en hotwifing weet en wil de partner het; bij vreemdgaan niet. Het verschil heet consent.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, en ik zie monogamie meestal aan de achterkant. De vrouwen die mij bellen zijn vaak jaren monogaam geweest zonder ooit gehoord te hebben wat er onder die afspraak viel.

De vraag “zijn we monogaam?” wordt bijna nooit gesteld, en “wat betekent dat dan voor ons?” nog minder. Stellen die hier samen komen hebben dat gesprek wél gevoerd, en dat zie je terug in hoe rustig zo’n avond verloopt. Stellen waarbij één het regelde en de ander meeging, lopen er de week erna tegenaan.

Het tweede: de afspraak sneuvelt zelden op seks, maar op verzwijgen. Wat er gebeurde is bijna nooit het probleem; dat het pas achteraf werd verteld, bijna altijd.

Wat je met monogamie kunt afspreken

• Zeg hardop dat jullie monogaam zijn in plaats van het aan te nemen. Dat gesprek duurt tien minuten en scheelt de meest voorkomende bron van pijn hier.
• Maak los van elkaar een lijst van wat er wél onder valt. Zoenen, flirten, porno, contact met een ex, en leg de twee lijsten naast elkaar.
• Spreek af wat er gebeurt als er iets is gebeurd: wanneer je het vertelt, aan wie, en wat er geldt in de eerste 24 uur daarna.
• Herhaal het gesprek als jullie leven verandert. Na kinderen, een verhuizing of een ziekte klopt de oude afspraak vaak niet meer.
• Ga niet mee in iets waar je zelf niet achter staat. Meedoen omdat je partner het wil is de motivatie van buitenaf die bij hotwifing samenhangt met slechtere uitkomsten.

Meer lezen over monogamie

Op deze site legt consent uit wat instemming vraagt en beschrijft grens wat je doet als de afspraak knelt. Wie de andere kant wil lezen, begint bij cuckolding of compersie.

Buiten deze site is het overzichtsartikel van Schacht en Kramer de beste ingang tot wat er wetenschappelijk wél en niet vaststaat over menselijke paarvorming. Henrich en collega’s verklaren daarnaast waarom uitgerekend deze vorm de wereld heeft veroverd.

Waar dit op deze site past

Willen jullie de afspraak samen bijstellen in plaats van hem stil te laten verwateren, dan staat op de pagina over een gigolo voor koppels wat er in het eerste gesprek langskomt en wat vooraf wordt vastgelegd. Kom je alleen, net na een lange relatie, dan gaat seks na scheiding over dezelfde vraag vanaf de andere kant.

Bronnen

• The puzzle of monogamous marriage. Joseph Henrich, Robert Boyd & Peter J. Richerson, Philosophical Transactions of the Royal Society B 367(1589), 657–669, 2012 (DOI 10.1098/rstb.2011.0290). Overzichtsartikel in het tijdschrift van de Royal Society; de uitgeverspagina weert geautomatiseerde toegang, dus de volledige tekst is gelezen via de openbaar gedeelde versie van de eerste auteur en er wordt naar de PubMed-vermelding gelinkt. Levert dat ongeveer 85 procent van de samenlevingen in het antropologische bestand mannen toestaat meerdere vrouwen te trouwen, dat uitsluitende monogamie in de Ethnographic Atlas (1.231 samenlevingen) op ongeveer 15 procent uitkomt en polyandrie onder de 1 procent blijft, de verbodsjaartallen voor polygynie in Japan (1880), China (1953), India (1955) en Nepal (1963), en de hypothese dat normatieve monogamie zich verspreidde door voordeel in concurrentie tussen groepen.
• Are We Monogamous? A Review of the Evolution of Pair-Bonding in Humans and Its Contemporary Variation Cross-Culturally. Ryan Schacht & Karen L. Kramer, Frontiers in Ecology and Evolution 7, artikel 230, 2019. Overzicht van de literatuur over menselijke paarvorming. Levert dat monogamie bínnen elke groep de meest voorkomende huwelijksvorm is hoewel polygynie in de meeste samenlevingen is toegestaan, dat seks buiten het huwelijk overal voorkomt terwijl het aandeel kinderen dat niet van de vaste partner is bij mensen laag ligt vergeleken met sociaal monogame vogels en zoogdieren, en dat de paarband een universeel kenmerk is dat zich het vaakst uit als seriële monogamie.
• Burgerlijk Wetboek Boek 1, artikel 33. Nederlandse wetgeving, geraadpleegd via wetten.overheid.nl. Levert de letterlijke tekst “Een persoon kan tegelijkertijd slechts met één andere persoon door het huwelijk verbonden zijn”, de bepaling die het huwelijk in Nederland monogaam maakt.
• monogamie. Algemeen Nederlands Woordenboek, Instituut voor de Nederlandse Taal. Levert de Nederlandse woordenboekdefinitie: het gehuwd zijn of samenleven van een man of een vrouw met één partner, waarbij men die partner trouw belooft en dat als leefwijze of voorschrift in acht neemt, met “enkelvoudige echt” als oudere term.
• Samenvatting Monitor Seksuele Gezondheid 2023. Rutgers, in samenwerking met het RIVM en het CBS, 2024. Bevolkingsonderzoek onder ruim vijftienduizend Nederlanders van 18 tot en met 80 jaar, gewogen representatief. Levert dat driekwart een vaste partner heeft, dat 84 procent van die groep wil dat de relatie voor altijd is, dat 56 procent tevreden is over het eigen seksleven en dat minder dan de helft tevreden is over hoe vaak ze seks hebben.

Verwante begrippen

• Consent. De instemming waar de afspraak monogamie op rust, en wat er nodig is om die geldig te maken.
• Cuckolding. De bekendste vorm van consensuele non-monogamie, met het onderzoek erbij.
• Hotwifing. De afspraak waarin één partner met anderen naar bed gaat, en wat stellen daarover vastleggen.
• Compersie. Het gevoel dat de tegenhanger van jaloezie zou zijn, en waarom het niet vanzelf komt.
• Non-monogamist. Het woord voor wie de afspraak juist niet wil, met de cijfers over hoe vaak dat voorkomt.
• Polyamorie. Het spiegelbeeld van deze pagina: meerdere liefdesrelaties tegelijk, met de wettelijke grens erbij.
• Swingen. De bekendste afwijking die stellen samen afspreken, met de datering van het Nederlandse woord.
• Grens. Waar je terechtkomt zodra de afspraak niet meer past bij wat je wilt.
• Ethische non-monogamie. De tegenpool als categorie, met het onderzoek dat geen verschil in tevredenheid vindt.
• Affaire. Wat er gebeurt als de afspraak wel geldt en er buiten wordt getreden, met de cijfers erover.
• Ambiamoureus. Voor wie zich hier én in de tegenpool thuis voelt, met de herkomst van dat woord.