Vecht-of-vluchtreactie

Wat is de vecht-of-vluchtreactie?

De vecht-of-vluchtreactie (Engels: fight-or-flight response) is de automatische alarmreactie waarmee het lichaam op dreiging reageert. Het sympathische zenuwstelsel schakelt in, de bijnier stort stresshormonen uit en het lichaam maakt zich klaar om te vechten of weg te komen. Er is een derde uitkomst die vaker voorkomt dan mensen denken: bevriezen.

De reacties waar het lichaam uit kiest

Vier, en je kiest ze geen van alle bewust.

1. Vechten. Terugduwen, schreeuwen, verzet.
2. Vluchten. Weglopen, wegrennen, de ruimte verlaten.
3. Bevriezen. Niet meer kunnen bewegen of spreken. In de literatuur heet dit tonic immobility.
4. Pleasen. Meegaan met wat de ander wil om de dreiging te laten ophouden. In het Engels de fawn-reactie.

De standaardbeschrijving tekent daarbij aan dat de bredere reeks reacties, waaronder bevriezen, flauwvallen en schrikken, onderzoekers ertoe heeft gebracht neutralere termen te gebruiken dan het oorspronkelijke tweetal.

Het woord keuze past bij geen van de vier. Het gaat om reflexen die op gang komen voordat er iets te overwegen valt.

Waar de term vandaan komt

Uit een laboratorium in Harvard, en de naam is ouder dan honderd jaar.

Walter Bradford Cannon beschreef het verschijnsel in 1914 en muntte in 1915 de formulering die bleef hangen: the necessities of fighting or flight. Het staat in zijn boek Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage uit dat jaar. Cannon introduceerde later, in 1929, ook het begrip homeostase.

Wat hij beschreef was de fysiologie. Het sympathische zenuwstelsel stuurt signalen vanuit de hypothalamus die het hart activeren en de bloedstroom veranderen, en de bijniermerg zet een hormooncascade in gang met vooral noradrenaline en adrenaline.

Bevriezen zat niet in het oorspronkelijke tweetal. Dat is er later bij gekomen, en het is precies het deel dat er voor deze site het meest toe doet.

Waarom niets doen geen instemming is

Omdat bevriezen bij seksueel geweld eerder regel dan uitzondering is, en het onvrijwillig gebeurt.

Anna Möller, Hans Peter Söndergaard en Lotti Helström onderzochten dat bij 298 vrouwen die zich binnen een maand na een aanranding of verkrachting bij de spoedeisende hulp meldden. In Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica rapporteerden zij dat 70 procent significante tonic immobility ervoer en 48 procent extreme tonic immobility tijdens de gebeurtenis. Bij de nameting na zes maanden bleek die reactie samen te hangen met het ontwikkelen van een posttraumatische stressstoornis en van ernstige depressie.

Het Centrum Seksueel Geweld legt het in het Nederlands uit: “Tonic Immobility is een natuurlijke en onvrijwillige reactie van het lichaam. Je hebt er zelf geen invloed op.” Genoemde verschijnselen zijn niet meer kunnen bewegen, niets meer kunnen zeggen, trillen, gespannen spieren, dichte ogen, ongevoeligheid voor pijn en een lagere lichaamstemperatuur.

Ruim de helft van de slachtoffers geeft volgens diezelfde factsheet aan zich verlamd te hebben gevoeld tijdens seksueel geweld. En het centrum benoemt wat er daarna gebeurt: “vaak schamen slachtoffers zich voor hun reactie en voelen ze zich schuldig omdat ze ‘niks hebben gedaan’. Maar ze konden dus niks doen!”

Daar volgt de praktische consequentie uit die op deze site telt. Het uitblijven van verzet zegt niets over instemming. Wie stil blijft, kan bevroren zijn.

Wat de polyvagaaltheorie hierover zegt, en waarom die omstreden is

Ze is populair in traumakringen, en ze staat wetenschappelijk onder zware druk.

De polyvagaaltheorie van Stephen Porges koppelt twee takken van de nervus vagus aan verschillende gedragspatronen: de ene aan verdedigende verstarring, de andere aan sociaal contact. Het is de theorie waar begrippen als neuroceptie en het tolerantievenster uit voortkomen, en ze wordt breed gebruikt in trauma-geïnformeerd werken.

Paul Grossman zette in Biological Psychology de vijf basispremissen op een rij en concludeert dat elk daarvan “either untenable or highly implausible” is op grond van de beschikbare literatuur. Zijn hoofdbezwaar: vrijwel de hele theorie hangt aan één meetbaar verschijnsel, respiratoire sinusaritmie, en het gelijkstellen daarvan aan vagale tonus noemt hij een categoriefout.

Dat maakt het klinische werk dat eruit is voortgekomen niet waardeloos. Het betekent wel dat je de neurologische verklaring die erbij wordt geleverd met terughoudendheid moet lezen. Deze pagina noemt de theorie daarom, en presenteert haar niet als vaststaand.

De woorden die uit de traumapraktijk komen

Rond dit onderwerp hangt een heel vocabulaire, en het loont te weten waar elk woord vandaan komt.

Een deel komt uit de polyvagaaltheorie van Porges: neuroceptie, het onbewust aftasten of een situatie veilig is, en co-regulatie, het idee dat twee zenuwstelsels elkaar kalmeren. Het tolerantievenster, de zone waarin je nog kunt denken en voelen tegelijk, komt van psychiater Dan Siegel. Die begrippen zijn klinisch bruikbaar; de neurologische onderbouwing eronder is het onderwerp van de kritiek hierboven.

Een ander deel komt uit somatic experiencing, de methode van Peter Levine. Daaruit stammen titratie, het in kleine doses benaderen van wat te veel is, en pendulatie, het heen en weer bewegen tussen spanning en rust. Marie Kuhfuß en collega’s namen in European Journal of Psychotraumatology zestien studies door en concluderen dat de resultaten veelbelovend zijn maar “require more support from unbiased RCT-research”, met een gemengde studiekwaliteit volgens de Cochrane-risicoanalyse.

Voorlopig bewijs dus, geen vaststaand. Dat is iets anders dan geen bewijs, en iets anders dan de stelligheid waarmee deze woorden soms worden gebruikt.

Wat dit voor jou betekent: als iemand je deze termen aanreikt, gebruikt die persoon een praktijkvocabulaire en geen natuurkunde. Vraag gerust waar een uitspraak op stoelt.

Wat er daarna kan gebeuren

De reactie zelf duurt kort. Wat erop volgt soms niet.

Twee verschijnselen komen in dit veld het vaakst terug. Dissociatie is het gevoel er niet helemaal bij te zijn: alsof je jezelf van een afstand ziet, of alsof het lichaam van iemand anders is. Het is verwant aan bevriezing en treedt vaak in dezelfde situaties op. Een flashback is het opnieuw beleven van de gebeurtenis, ongevraagd en met de heftigheid van toen.

Thuisarts.nl beschrijft dat laatste als het kenmerk van PTSS: “Bij PTSS beleef je nare gebeurtenissen steeds opnieuw in je gedachten of dromen.” De site noemt psychotherapie als behandeling die goed kan helpen, waaronder in gedachten teruggaan naar de gebeurtenissen en therapie met oogbewegingen, EMDR.

Houden de klachten na verloop van tijd aan, dan is de huisarts de eerste stap. Die kan doorverwijzen.

Wat mensen verkeerd denken over de vecht-of-vluchtreactie

“Er zijn twee reacties: vechten of vluchten.” Dat was Cannons tweedeling uit 1915. Bevriezen kwam er later bij, en juist die reactie is bij seksueel geweld het meest gerapporteerd.

“Wie niets doet, stemt in.” Onjuist, en het onderzoek is er stellig over. Bij 70 procent van de onderzochte vrouwen trad significante tonic immobility op, een reactie waar niemand invloed op heeft.

“Ik had toch iets kunnen doen.” Het Centrum Seksueel Geweld benoemt dit als de kern van de schuldgevoelens achteraf, en zegt er tegenin dat er niets te doen viel. Uitspraken uit de omgeving als “waarom ben je niet weggerend” helpen volgens hen niet bij de verwerking.

“De polyvagaaltheorie verklaart dit.” Ze biedt een verklaring, maar die staat onder vuur. Grossman betoogt dat elk van de vijf basispremissen onhoudbaar of hoogst onwaarschijnlijk is.

Wat je hiermee kunt

• Reken jezelf niets aan als je bevroor. Het is een onvrijwillige reflex, en volgens het Centrum Seksueel Geweld een normale reactie op een zeer beangstigende gebeurtenis.
• Zeg tegen een ander niet wat jij gedaan zou hebben. Onderzoek laat zien dat zulke opmerkingen de verwerking niet helpen.
• Behandel stilte nooit als een ja. Bij twijfel stop je en vraag je het. Hoe dat werkt staat bij consent.
• Zoek hulp als de klachten aanhouden. Thuisarts.nl beschrijft PTSS als het steeds opnieuw beleven van nare gebeurtenissen in je gedachten of dromen, en noemt psychotherapie waaronder EMDR als behandeling die goed kan helpen. Ga daarvoor eerst naar je huisarts.
• Bel het Centrum Seksueel Geweld als het om seksueel geweld gaat. Dat is de aangewezen plek, en deze pagina is dat niet.

Meer lezen over de vecht-of-vluchtreactie

Binnen deze begrippenlijst legt consent uit waarom instemming actief moet zijn en niet uit stilte kan worden afgeleid, en beschrijft safeword de afspraak die er is voor het moment waarop praten juist moeilijk wordt.

Buiten deze site is de factsheet van het Centrum Seksueel Geweld het beste Nederlandstalige startpunt, en staat bij Thuisarts.nl de informatie over PTSS die huisartsen zelf gebruiken.

Waar dit op deze site past

Deze pagina staat hier om één reden: een stopwoord werkt alleen als beide mensen weten dat het uitblijven ervan niets bewijst. Wie bevriest, kan het niet zeggen. Daarom spreek ik vooraf een gebaar af naast een woord, en let ik tijdens een afspraak op wat een lichaam doet in plaats van op wat er niet wordt gezegd. Meer over die afspraken staat bij consent.

Bronnen

• Tonic immobility during sexual assault - a common reaction predicting post-traumatic stress disorder and severe depression. Anna Möller, Hans Peter Söndergaard & Lotti Helström, Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica 96(8), 932–938, 2017 (DOI 10.1111/aogs.13174). Onderzoek onder 298 vrouwen die zich binnen een maand na seksueel geweld bij de spoedeisende hulp meldden, met een nameting na zes maanden onder 189 van hen. Levert de bevinding dat 70 procent significante tonic immobility rapporteerde en 48 procent extreme tonic immobility, en het verband met het ontwikkelen van posttraumatische stressstoornis en ernstige depressie.
• Factsheet Tonic Immobility. Centrum Seksueel Geweld, 2022. Levert de omschrijving “Tonic Immobility is een natuurlijke en onvrijwillige reactie van het lichaam. Je hebt er zelf geen invloed op”, de symptomenlijst met niet meer kunnen bewegen, trillen, niets meer kunnen zeggen, dichte ogen, gespannen spieren, ongevoeligheid voor pijn en een lagere lichaamstemperatuur, de vaststelling dat ruim de helft van de slachtoffers zich verlamd voelde tijdens seksueel geweld, en de passage over schaamte en schuld met de zin “Maar ze konden dus niks doen!”.
• Fundamental challenges and likely refutations of the five basic premises of the polyvagal theory. Paul Grossman, Biological Psychology 180, 108589, 2023 (DOI 10.1016/j.biopsycho.2023.108589). Levert de vaststelling dat elk van de vijf basispremissen van de polyvagaaltheorie “either untenable or highly implausible” is op grond van de beschikbare wetenschappelijke literatuur, en het argument dat het gelijkstellen van respiratoire sinusaritmie aan algemene of cardiale vagale tonus een categoriefout is. Het abstract is via Europe PMC gelezen; de uitgeverssite blokkeert geautomatiseerde toegang.
• Somatic experiencing, effectiveness and key factors of a body-oriented trauma therapy: a scoping literature review. Marie Kuhfuß, Tobias Maldei, Andreas Hetmanek & Nicola Baumann, European Journal of Psychotraumatology 12(1), 2021 (DOI 10.1080/20008198.2021.1929023). Overzichtsstudie waarin uit 83 gevonden artikelen zestien studies systematisch zijn geanalyseerd. Levert de conclusie dat er voorlopig bewijs is voor positieve effecten op PTSS-gerelateerde klachten, de vaststelling dat de resultaten “require more support from unbiased RCT-research”, en de uitkomst van de Cochrane-risicoanalyse dat de studiekwaliteit gemengd is.
• PTSS (post-traumatische stress-stoornis). Thuisarts.nl, Nederlands Huisartsen Genootschap. Levert de omschrijving “Bij PTSS beleef je nare gebeurtenissen steeds opnieuw in je gedachten of dromen” en de behandelmogelijkheden, waaronder in gedachten teruggaan naar de gebeurtenissen, je gedachten rustiger maken en therapie met oogbewegingen (EMDR).
• Fight-or-flight response. Engelstalige encyclopedie. Levert de toeschrijving aan Walter Bradford Cannon, die het verschijnsel in 1914 beschreef en in 1915 sprak van “the necessities of fighting or flight” in zijn boek Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage, de fysiologie met het sympathische zenuwstelsel en de uitstoot van catecholaminen door de bijniermerg, vooral noradrenaline en adrenaline, en de vaststelling dat de bredere reeks reacties onderzoekers naar neutralere terminologie heeft gebracht dan het oorspronkelijke tweetal.

Verwante begrippen

De vecht-of-vluchtreactie beschrijft wat een lichaam onder dreiging doet; de begrippen hieronder gaan over de afspraken die daaromheen worden gemaakt.

• Consent. Waarom instemming actief moet zijn, en niet uit stilte volgt.
• Safeword. De afspraak voor het moment waarop stoppen gezegd moet worden, en waarom een gebaar ernaast hoort.
• Harde grens. Wat vooraf wordt uitgesloten, zodat er tijdens de afspraak minder te beslissen valt.
• Subspace. Een veranderde bewustzijnstoestand waarin praten ook moeilijker wordt, met een heel andere oorzaak.
• Aftercare. Wat er na afloop nodig is wanneer het zenuwstelsel nog aanstaat.
• Hechtingsstijl. Het patroon waarmee iemand nabijheid organiseert, verwant aan maar niet gelijk aan de alarmreactie.
• Aarden. De techniek die deze reactie probeert af te breken, en wat er over het bewijs bekend is.