Meesteres

Wat is een Meesteres?

Meesteres (Engels: Mistress) is de Nederlandse titel voor een vrouw die in een machtsuitwisseling de leiding heeft. Het woord is de vrouwelijke vorm van meester en werkt op dezelfde manier: het is een aanspreekvorm, geen omschrijving van wat er gebeurt. Meesteres kan gelden voor één avond of doorlopend.

Hoe de titel Meesteres in de Nederlandse scene wordt gebruikt

Als aanspreekvorm, en meestal met een hoofdletter.

De Nederlandstalige encyclopedie stuurt het zoekwoord Meesteres door naar het lemma over de dominant, en noemt daar drie namen voor een vrouwelijke dominant: Dominatrix, Meesteres of Domme. Van die drie is Meesteres het enige echt Nederlandse woord, en dat merk je aan waar het opduikt. In advertentietaal staat vaker Domina of Mistress; in een gesprek tussen twee mensen die elkaar kennen, staat vaker Meesteres.

Zo ziet dat er in de praktijk uit: een vrouw spreekt met haar partner af dat hij haar tijdens hun afspraken zo aanspreekt, en verder niet. Buiten die uren heet ze bij haar voornaam. Op deze site staat een artikel waarin een BDSM-gigolo wordt ingehuurd en waarin de auteur, zelf Meesteres, opmerkt dat commerciële Meesteressen er in overvloed zijn terwijl het aanbod aan de andere kant schaars is. Ook dat is de titel in gebruik: als beroepsaanduiding.

Wat meesteres vierhonderd jaar lang betekende

De vrouw die de leiding had, in bijna elke omgeving waar leiding nodig was.

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal publiceerde het lemma MEESTERES in 1905 en onderscheidt elf betekenissen. De eerste is “leidster, eene vrouw aan het hoofd van eene instelling”, met een citaat uit 1541 waarin een begijn over “onse meesteressen” spreekt. Verderop staat de meesteres als vrouw des huizes tegenover haar ondergeschikten, als vrouw die in een vak uitmunt, en als “opperste gebiedster” in bredere zin.

Twee van die elf betekenissen zijn voor de scene interessant. Betekenis 8 is de gebiedster van iemands hart: Hooft schreef rond 1600 over de “meesterss’ van myn ghedachten”. En betekenis 10 is “bijzit, maîtresse”, waar het woordenboek in 1905 al bij noteerde: “thans geheel in onbruik”. Precies die betekenis is in het Engels wél blijven leven, en daar komt de verwarring vandaan die Nederlandstaligen bij het woord mistress tegenkomen.

Wanneer de scene het woord meesteres overnam

Rond 1980, en aanvankelijk bijna alleen in één vaste combinatie.

Marc De Coster nam het woord op in zijn Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten (1999), zoals te lezen op Etymologiebank. Zijn omschrijving: “meesteres, vrouw die binnen een sadomasochistische relatie de dominante rol vervult.” Hij tekent erbij aan dat de term al voorkomt sinds het begin van de jaren tachtig, aanvankelijk meestal in de verbinding strenge meesteres, en verwijst door naar dominatrix. Zijn twee bewijsplaatsen zijn een roman uit 1991, waarin iemand vraagt om “de strengste meesteres die ze kenden”, en Nieuwe Revu van 30 september 1992: “Als je snel binnen wilt zijn, moet je als meesteres gaan werken. Je moet er een type voor zijn.”

Dat tweede citaat laat zien dat de beroepsmatige kant er meteen bij zat. Het woord kwam niet als aanspreektitel binnen en werd daarna commercieel; het was allebei tegelijk.

Wat de titel Meesteres een vrouw oplevert

Een duidelijke grens tussen wie ze op dat moment is en wie ze de rest van de week is.

De aantrekkingskracht zit voor veel vrouwen niet in het woord maar in wat het afbakent. Zolang de titel geldt, hoeft er niet onderhandeld te worden, en dat scheelt precies het gedoe waar een avond anders op stukloopt.

• Voor de vrouw zelf is Meesteres een schakelaar. Ze zet hem om door zich zo te laten aanspreken, en ze zet hem terug door haar voornaam terug te vragen.
• Voor degene die dient zit het gewicht in het zeggen, niet in het horen. Wie het woord zelf uitspreekt, heeft daarmee al de helft van de overgave gedaan.
• Voor een stel is de Nederlandse titel praktisch omdat hij geen uitleg nodig heeft. Iedereen die Nederlands spreekt weet wat meesteres betekent, ook zonder ooit een scene te hebben gezien.

Het woord is zwaar. Meesteres draagt vier eeuwen gezag met zich mee en klinkt daardoor bij sommige vrouwen als een kostuum dat niet past. Wie dat merkt, heeft niet de verkeerde rol maar het verkeerde woord. Domina is korter en Domme losser. Een voornaam doet het trouwens ook.

Misverstanden over de titel Meesteres

“Meesteres betekent dat er betaald wordt.” Nee. De titel wordt zowel beroepsmatig als privé gebruikt. Bij Domina ligt dat anders: in het Duitse taalgebied is die titel vrijwel altijd commercieel.

“Meesteres en mistress zijn hetzelfde woord in twee talen.” In herkomst wel, in gebruik niet meer. Het Nederlands raakte de betekenis “bijzit” al vóór 1905 kwijt, terwijl het Engels haar hield. Wie in een Engelstalige omgeving mistress leest, moet dus uit de context halen welke van de twee bedoeld wordt.

“Een Meesteres doet aan pijn.” De titel gaat over wie beslist, niet over wat er gebeurt. Een avond onder die titel kan uit opdrachten en wachten bestaan en verder uit niets.

“Het is een modewoord uit de scene.” Het staat sinds 1905 in het grote Nederlandse woordenboek en de citaten daarin gaan terug tot 1529. De scene heeft er één betekenis bij gezet.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Ik ben zelf geen Meesteres en ik speel de andere kant, dus wat ik hierover heb, komt uit gesprekken en niet uit de rol.

De titel komt bij vrouwen bijna altijd eerst. De vraag wat je doet als iemand halverwege in tranen uitbarst komt bijna altijd laatst, en juist dat is het werk. Ik ben ooit in een podcast geïnterviewd door een Meesteres, en juist zij begon over nazorg en niet over aanspreekvormen.

En iets kleins dat vaak terugkomt: Nederlandstalige vrouwen vinden meesteres over zichzelf zeggen gênanter dan Domina. Hetzelfde woord in je eigen taal komt harder aan, ook als je het meent.

Wat je zelf kunt doen

• Zet er een begin- en een eindtijd op. Een aanspreekvorm die nooit ophoudt, wordt vanzelf ongemakkelijk; laat je voornaam terugkomen zodra de afspraak voorbij is.
• Probeer het woord eerst hardop. Als Meesteres in je eigen mond niet klopt, weet je dat meteen, en dan is Domina of een voornaam geen stap terug.
• Boek niet op de titel maar op wat erachter zit: vraag hoeveel ervaring iemand heeft en hoe zij nazorg doet, want het woord staat iedereen vrij.
• Zeg vooraf wat er níét bij hoort. Wat er met geld, met werk of met iemands gezondheid gebeurt, hoort in een gewoon gesprek en niet onder een aanspreekvorm.

Meer lezen over de titel Meesteres

Binnen deze begrippenlijst staat bij dominant wat de rol zelf vraagt, gaat Domina over de Latijnse titel met haar commerciële lading, en legt femdom de verhouding uit waarin een Meesteres de leidende kant is. Op de blog gaat een BDSM-gigolo inhuren over dezelfde markt vanaf de andere kant.

Daarbuiten staat het volledige lemma MEESTERES in het WNT gratis online, met alle elf betekenissen en de citaten van 1529 tot 1901, en verzamelt Etymologiebank wat de neologismenwoordenboeken over het woord schreven.

Bronnen

• MEESTERES. Woordenboek der Nederlandsche Taal, lemma gepubliceerd in 1905, via de Geïntegreerde Taalbank van het Instituut voor de Nederlandse Taal. Het historische woordenboek van het Nederlands en daarmee de aangewezen bron voor wat het woord vóór de scene betekende. Levert de elf betekenissen, waaronder 1 “leidster, eene vrouw aan het hoofd van eene instelling” met het begijnencitaat uit 1541, 6 de vrouw des huizes tegenover haar ondergeschikten, 7 “opperste gebiedster”, 8 de gebiedster van iemands hart met Hoofts “meesterss’ van myn ghedachten” van omstreeks 1600, en 10 “bijzit, maîtresse; thans geheel in onbruik”.
• meesteres. Etymologiebank, Instituut voor de Nederlandse Taal, dat het lemma uit M. De Coster, Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten (1999) integraal weergeeft. Het standaardwerk over Nederlandse taalaanwinsten uit die periode. Levert de omschrijving “vrouw die binnen een sadomasochistische relatie de dominante rol vervult”, de datering “sinds het begin van de jaren tachtig”, de vaste verbinding strenge meesteres, de doorverwijzing naar dominatrix, en de twee bewijsplaatsen: Barend Toet, Het Kathmandukomplot (1991) en Nieuwe Revu van 30 september 1992.
• Dominant (bdsm). Wikipedia (Nederlandstalig). Het lemma waarnaar het zoekwoord Meesteres wordt doorgestuurd. Alleen aangehaald voor hedendaags taalgebruik, niet voor iets historisch. Levert dat een vrouwelijke dominant ook wel Dominatrix, Meesteres of Domme heet.

Verwante begrippen

De titel Meesteres is het Nederlandse woord in een rijtje waarin de andere namen uit het Latijn, het Duits en het Engels komen.

• Slavin. De tegenrol, met precies dezelfde vrouwelijke afleiding op -in.
• Meester. De mannelijke vorm, met dezelfde Latijnse wortel.
• Domina. De Latijnse titel, in Duitsland vrijwel altijd beroepsmatig.
• Herrin. Het Duitse woord, gebouwd op heer waar het Nederlands meester koos.
• Domme. De losse Engelse schrijfwijze, zonder commerciële lading.
• Dominatrix. Het woord dat in het Engels vooral het vak aanduidt.
• Femdom. De verhouding waarin de vrouw de leidende partij is.
• Dominant. De rol die onder al deze titels ligt.