Funishment

Wat is funishment?

Funishment is een “straf” binnen een D/s-relatie waar beide partijen plezier aan beleven, en die daardoor geen gedrag corrigeert. Het woord is een samentrekking van het Engelse fun en punishment. Een funishment ziet eruit als een consequentie op een overtreding, maar werkt als een beloning: het gedrag dat hem uitlokte wordt eerder vaker dan minder.

Hoe funishment er in de praktijk uitziet

Een funishment begint bijna altijd bij iemand die de regel expres overtreedt.

De klassieke vorm: er is een afspraak, de onderdanige partij houdt zich er zichtbaar niet aan, en de dominante partij deelt daarop een “consequentie” uit die toevallig precies bestaat uit wat de onderdanige partij het liefst doet. Tien tikken met de hand op de billen bij iemand die dol is op billenkoek is een funishment. Een half uur met je neus in de hoek staan bij iemand die zich daar dood verveelt, is dat niet.

Het patroon heeft in de scene zelfs een eigen naam gekregen. In Unequal By Design beschrijven Raven Kaldera en Sabrina Popp, geciteerd in de woordenboekingang, precies het moment “when punishment turns into ‘funishment’”, waarna de onderdanige partij gaat “acting out” om het gewenste masochistische spel uit te lokken. Wie dat expres en met plezier doet, doet aan bratting.

Wat je in de praktijk ziet is dus een theater met twee bewuste spelers. De ene doet streng, de andere doet spijtig, en allebei weten ze dat er over vijf minuten gelachen wordt. Dat het spel is, maakt het niet minder intens; het maakt alleen dat er niets van afhangt.

Waarom funishment psychologisch geen straf is

Omdat straf zich in de gedragsleer laat definiëren door zijn effect, niet door zijn bedoeling.

Het open leerboek Psychology 2e van OpenStax en Rice University zet het strak neer: bekrachtiging betekent dat je gedrag laat toenemen en straf dat je gedrag laat afnemen. Alle bekrachtigers, positief of negatief, verhogen de kans op een gedragsrespons; alle straffen verlagen die kans. Die definitie gaat over wat er gebeurt, niet over hoe iemand het bedoelde. Dat idee gaat terug op de wet van het effect van Edward Thorndike: gedrag dat gevolgd wordt door een bevredigende consequentie wordt vaker herhaald.

Leg funishment daarnaast en het antwoord staat er al. Een consequentie die de ontvanger prettig vindt, verhoogt de kans dat het gedrag terugkomt. Een funishment is in de taal van de gedragsleer dus geen straf maar een bekrachtiger, en hij versterkt precies de “overtreding” waarop hij volgde. Dat is geen fout in het systeem. Bij funishment is het de bedoeling.

Waarom mensen funishment fijn vinden

Om het spel te kunnen spelen zonder dat er iets op het spel staat.

De aantrekkingskracht zit in de vorm, niet in de inhoud. Een echte consequentie brengt spanning mee die na afloop moet worden opgeruimd; een funishment levert dezelfde opbouw, hetzelfde moment van “en nu ben je erbij”, en daarna alleen maar plezier. Het is de veiligste manier om machtsuitwisseling te oefenen.

• Voor de onderdanige partij is een funishment een manier om aandacht te vragen zonder erom te hoeven vragen. Ondeugend zijn werkt sneller dan een verzoek formuleren.
• Voor de dominante partij is het een oefening in timing en toon zonder dat een misser schade aanricht.
• Voor het stel samen houdt het de dynamiek levend op dagen waarop er niets te corrigeren valt, en dat zijn de meeste dagen.

Funishment werkt alleen zolang er ook een echte consequentie bestaat. Een relatie waarin elke overtreding op een funishment uitloopt, heeft in feite geen regels meer, alleen aanleidingen. En een funishment die de ander niet als plezierig ervaart is gewoon een straf, hoe hij ook bedoeld was.

Wat funishment niet is

“Funishment is hetzelfde als discipline.” Nee. Discipline draait om regels die iets moeten bewerkstelligen; funishment ontleent zijn plezier eraan dat het niets bewerkstelligt. Dezelfde handeling kan allebei zijn, en het verschil zit in de afspraak eromheen.

“Funishment is de zachte variant van straf.” Ook niet. Een funishment kan harder aankomen dan een echte consequentie, want de ontvanger wil het en heeft er dus meer van over. Het onderscheid is niet de intensiteit maar de bedoeling.

“Funishment is een BDSM-woord.” Alleen in de tweede plaats. In de rechtsfilosofie betekent funishment iets heel anders: de Israëlische filosoof Saul Smilansky muntte de term in Law and Philosophy om te betogen dat een consequent harddeterminisme veroordeelden niet mag straffen maar hoogstens royaal gecompenseerd van de samenleving mag scheiden, waarmee het hele idee volgens hem in zichzelf instort. Rechtsfilosoof Kimberly Ferzan vatte dat betoog in Jotwell samen als: straf zal plaats moeten maken voor “funishment”. Twee vakgebieden, hetzelfde grapje, geen enkel verband.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo en ruim vijfentwintig jaar dominant. Funishment is bij mij verreweg de meest voorkomende vorm van “straf”, en dat komt doordat er bij een date zelden iets te corrigeren valt. Er is geen huishouden, geen weken oude afspraak, geen patroon dat doorbroken moet worden. Er is een avond.

Vrouwen die het woord straf spannend vinden maar het idee van echt afgekeurd worden verschrikkelijk. Funishment is precies de vorm die dat oplost, en ik zeg dan ook hardop dat het spel is. Merkwaardig genoeg maakt dat het intenser in plaats van slapper.

Wat je zelf kunt doen

• Spreek af welk woord je gebruikt als het wél serieus is. Eén woord dat betekent “dit is geen funishment” voorkomt de enige verwarring die hier echt schade doet.
• Kies de funishment uit de lijst van dingen die de ander leuk vindt, en niet uit de lijst van dingen die jij leuk vindt om te geven.
• Houd één echte consequentie achter de hand die niemand leuk vindt, bijvoorbeeld de scène gewoon stoppen, zodat “consequentie” een woord met inhoud blijft.
• Doe het niet direct na een echt conflict. Een funishment die als verzoening bedoeld is, wordt door de ander vaak gelezen als een straf die er wél toe doet.
• Wees erop bedacht dat afspraken in een lange relatie losser worden. Tarleton, Mackenzie en Sagarin vonden bij 202 beoefenaars dat consentnormen in de BDSM-scene streng zijn maar in langere relaties merkbaar soepeler worden toegepast dan bij mensen die elkaar net kennen; benoem daarom af en toe expliciet wat er nog geldt.

Meer weten over funishment

Op deze site geeft discipline het kader waarin funishment betekenis krijgt, laat bratting zien hoe mensen er actief om vragen, en gaat het artikel over de kracht van discipline en standjes in op regels die wel echt bedoeld zijn.

Buiten deze site legt het hoofdstuk over operante conditionering van OpenStax in gewone taal uit waarom een prettige consequentie gedrag versterkt, en laat de woordenboekingang zien hoe hetzelfde woord in twee heel verschillende vakgebieden is ontstaan.

Waar dit op deze site past

Wil je zoiets een keer meemaken zonder dat het over jouw echte gedrag gaat, dan is dat wat een BDSM-date is. Op die pagina staat wat er vooraf wordt afgesproken en hoe streng of speels een avond kan worden.

Bronnen

• Psychology 2e, 6.3 Operant Conditioning. Rose M. Spielman, William J. Jenkins & Marilyn D. Lovett, Psychology 2e, OpenStax (Rice University), 22 april 2020. Levert de definitie dat bekrachtiging gedrag laat toenemen en straf gedrag laat afnemen, de vaststelling dat alle bekrachtigers de kans op een gedragsrespons verhogen en alle straffen die verlagen, en de wet van het effect van Thorndike.
• Does Hard Determinism Require “Funishment” Instead of Punishment?. Kimberly Ferzan, Jotwell: Criminal Law, 28 oktober 2011, bespreking van Saul Smilansky, “Hard Determinism and Punishment: A Practical Reductio”, Law and Philosophy 30 (2011), 353. Levert de rechtsfilosofische betekenis van funishment en de vaststelling dat Smilansky de term in dat betoog introduceerde.
• Consent Norms in the BDSM Community: Strong But Not Inflexible. Tarleton, Mackenzie & Sagarin, Archives of Sexual Behavior 54, 2025 (202 beoefenaars, 18 tot 83 jaar). Levert de bevinding dat consentnormen in de BDSM-scene streng zijn maar in bestaande relaties soepeler worden toegepast dan bij mensen die elkaar net hebben ontmoet.
• funishment. Wiktionary, versie van 2 oktober 2024. Levert de herkomst als samentrekking van fun en punishment, het naast elkaar bestaan van de rechtsfilosofische en de BDSM-betekenis, en het citaat uit Raven Kaldera en Sabrina Popp, Unequal By Design: Counseling Power Dynamic Relationships (2014) over het omslaan van punishment in funishment. Wiktionary is een door vrijwilligers geschreven woordenboek; het is hier gebruikt voor de woordvorm en de vindplaatsen, niet als gezag over de praktijk.

Verwante begrippen

• Discipline. De bovenliggende term: regels en consequenties die wel bedoeld zijn om iets te veranderen.
• Bratting. Expres over de schreef gaan om een funishment uit te lokken.
• Brat. De persoon die daar goed in is.
• Corner time. Een consequentie die zelden als funishment werkt, juist omdat er niets aan te beleven valt.
• Corporal punishment. De tegenhanger met een echt strafdoel, met dezelfde handelingen.
• Maintenance spanking. De andere vorm zonder overtreding, maar bedoeld als onderhoud in plaats van als plezier.
• Straf. Het Nederlandse woord voor de tegenpool, en waarom dat woord zwaarder klinkt dan het is.
• Punishment. De tegenpool onder zijn Engelse naam: de consequentie die wél iets moet rechtzetten.
• Training. Het opbouwende deel van dezelfde afspraak, waar een funishment een onderbreking van is.
• Wheel of pain. Het rad dat een aanleiding maakt waar er geen was, en dus vrijwel altijd funishment oplevert.