Lijfstraf

Wat is een lijfstraf?

Lijfstraf (Engels: corporal punishment) is een straf die via het lichaam wordt uitgedeeld: pijn of ongemak als reactie op iets wat er is gebeurd. Buiten BDSM is het een juridisch en pedagogisch begrip, en in Nederland aan twee kanten verboden. Binnen BDSM is het een geleende vorm tussen volwassenen die er samen om vragen.

Hoe een lijfstraf er in de praktijk uitziet

Er wordt eerst iets gezegd, en dan pas iets gedaan. Dat is de hele vorm.

Het gangbare geval: twee mensen hebben een handvol regels, een daarvan is niet nagekomen, en dat wordt hardop benoemd. Wat er is gebeurd, hoeveel het er worden, en dat de kwestie daarna van tafel is. Er wordt geteld. Niemand vraagt of het lekker is. Zes tikken met de hand komen zo harder aan dan twintig minuten stevig spelen, want de betekenis doet het werk.

Waar het woord lijfstraf vandaan komt

Uit een woord dat oorspronkelijk “leven” betekende. Niet “lichaam”.

De Etymologiebank tekent līf al in de tiende eeuw op, in de Wachtendonckse Psalmen, als “(het) leven”. Pas daarna schuift het door naar “lichaam, romp”. Hetzelfde woord is het Engelse life en het Duitse Leib, en in lijfrente en lijfsbehoud zit die oude betekenis nog gewoon in het Nederlands. Een lijfstraf was dus een straf aan je leven, één stap onder de doodstraf.

Zo werkte hij ook. Herman Franke beschrijft in Amsterdams Sociologisch Tijdschrift hoe dat er hier uitzag: tot halverwege de negentiende eeuw werden mensen op marktpleinen te pronk gesteld, gegeseld en gebrandmerkt. Het Crimineel Wetboek van 1809 regelde de uitvoering tot in het detail, en Franke citeert die artikelen woordelijk: “Het geesselen geschiedt met roeden op den blooten rug van den misdadigen, staande aan een’ paal gebonden, en de armen opgehaald”, en “Het brandmerken wordt verrigt met een heet ijzer op den schouder van den veroordeelden.”

In 1854 kwam daar een eind aan, al was dat vooral een formaliteit: voor de pijnigende straffen werd toen al enkele jaren als regel gratie verleend. De laatste openbare terechtstelling was in 1860, tien jaar later verdween de doodstraf uit de wet, en sindsdien is hier niemand meer in het openbaar lijfelijk gestraft.

De tweede afschaffing kwam anderhalve eeuw later en ging over de huiskamer. Sinds 25 april 2007 staat er in artikel 1:247 van het Burgerlijk Wetboek één zin die geen ruimte laat: “In de verzorging en opvoeding van het kind passen de ouders geen geestelijk of lichamelijk geweld of enige andere vernederende behandeling toe.”

Waarom mensen om een lijfstraf vragen

Om de afronding, bijna nooit om de pijn.

Wat een lijfstraf uniek maakt binnen alles op deze site, is dat hij eindigt. Aanleiding, aantal, klaar. In het dagelijks leven bestaat dat vrijwel niet.

• Voor wie de lijfstraf ondergaat ligt de winst in die afronding. Er is iets misgegaan, het heeft een prijs gehad, en die prijs was te overzien.
• Voor wie hem uitdeelt ligt hij in de rol: consequent blijven zonder je stem te verheffen. Daar loopt dit meestal op stuk.
• Voor twee mensen samen geeft een lijfstraf een gedeelde eindstreep aan iets waar anders wekenlang omheen wordt gepraat.

Gedrag verandert er niet van. Wie een lijfstraf inzet om de ander werkelijk om te vormen, is aan het opvoeden, en dat is nu net wat deze vorm tussen volwassenen niet is.

Hoe mensen het in de praktijk doen

Vrijwel altijd in dezelfde volgorde. De variatie zit in de aankleding.

Er bestaan drie herkenbare vormen. De huiselijke variant, waarin een handvol regels het hele jaar geldt. De schoolvariant, met rollenspel en passend gereedschap, waarvoor caning zich leent omdat een stok zich laat tellen. En de losse strafscène, zonder verhaal eromheen.

Zorgvuldig of slordig ligt niet aan de zwaarte, maar aan de vraag of de reden vooraf is gezegd en of er een einde is afgesproken. Zonder dat einde houdt een lijfstraf niet op maar zakt hij weg, en blijft er iemand achter bij wie niets is afgesloten.

Misverstanden over lijfstraffen

“Een lijfstraf is hetzelfde als spanking.” Dezelfde beweging, andere motor. Bij billenkoek is de sensatie het doel; een lijfstraf is een antwoord op iets. Van buiten zie je dat verschil niet, van binnen alles.

“Omdat het verboden is, is het ook fout tussen volwassenen.” Het verbod in artikel 1:247 BW gaat over kinderen in de opvoeding, en die afbakening is niet willekeurig. Het VN-Kinderrechtencomité omschrijft in General Comment No. 8 lijfstraf als “any punishment in which physical force is used and intended to cause some degree of pain or discomfort, however light”, en vraagt staten dat uitdrukkelijk te verbieden. Waar het comité over gaat is de machteloosheid van wie het ondergaat. Twee volwassenen die het samen bedenken en er allebei uit kunnen stappen, staan in een andere verhouding.

“Bij een lijfstraf hoort geen stopwoord.” Andersom: dat stopwoord scheidt deze vorm van de definitie van het comité.

“Hoe zwaarder, hoe.” De strengste lijfstraf die ik heb zien landen bestond uit twaalf tikken en drie minuten praten.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Van alle woorden hier is dit het woord dat mensen het minst snel hardop zeggen. Ze vragen om “streng”, om “een keer echt aangepakt worden”, en wat ze bedoelen is: geef me een reden.

Bijna niemand wil de lijfstraf zelf. Ze willen het moment erna, waarop iets is afgehandeld en iemand hardop zegt dat het klaar is. Daarom is de aankondiging belangrijker dan de uitvoering. Laat ik die zin weg, dan mist de scène precies waarvoor iemand kwam.

Thuis gaat het bijna altijd op hetzelfde punt mis: het loopt te lang door. Wat blijft hangen wordt een stemming, en een stemming valt niet af te sluiten.

Wat je zelf kunt doen

• Schrijf de regels op waar een lijfstraf op kan volgen, met het aantal erbij. Wie ter plekke bedenkt wat de consequentie is, improviseert een oordeel.
• Leg vast dat het stopwoord ook tijdens een lijfstraf geldt, en zeg dat hardop. Precies daar zit het verschil met wat het VN-comité omschrijft.
• Wacht tot je irritatie weg is, en pak het dan pas op. Een lijfstraf die uit boosheid komt, sloopt binnen één avond wat er is opgebouwd.
• Vraag een dag later of het echt is afgesloten. Een lijfstraf die niet landde, hoor je zelden op het moment zelf.

Meer lezen over lijfstraf

Binnen deze begrippenlijst behandelt corporal punishment hetzelfde begrip vanuit de Engelstalige literatuur, met het onderzoek naar wat lijfstraf bij kinderen aanricht. Voor de scenekant legt de kracht van schaamte uit welke emotie hierbij meekomt.

Daarbuiten is het artikel van Herman Franke vrij te lezen en veruit het beste Nederlandstalige stuk over hoe het schavot uit dit land verdween. En General Comment No. 8 laat zien hoe scherp een verdragsorgaan het begrip inmiddels afbakent.

Waar dit op deze site past

Wil je weten hoe een strafkader voelt zonder dat er thuis iets op het spel staat, dan past dat binnen een afspraak met mij. Regels voor gedrag maken we zoals jij ze wilt, en de zwaarte bouwen we op vanaf niets. Hoe dat vooraf wordt vastgelegd, staat bij de BDSM-date.

Bronnen

• Burgerlijk Wetboek Boek 1, artikel 247. Wetten.overheid.nl, geldende tekst. Primaire wetgeving, en daarmee de enige juiste bron voor de juridische status van lijfstraf in de Nederlandse opvoeding. Levert de tweede volzin van het tweede lid: “In de verzorging en opvoeding van het kind passen de ouders geen geestelijk of lichamelijk geweld of enige andere vernederende behandeling toe.” Die volzin staat er sinds de wetswijziging die op 25 april 2007 in werking trad.
• General Comment No. 8 (2006): The Right of the Child to Protection from Corporal Punishment and Other Cruel or Degrading Forms of Punishment. VN-Comité voor de Rechten van het Kind, documentsymbool CRC/C/GC/8, aangenomen in de tweeënveertigste zitting (Genève, 15 mei tot 2 juni 2006), hier gelezen in de tekstuitgave van de Human Rights Library van de University of Minnesota. Het verdragsorgaan dat over deze norm gaat. Levert de definitie in paragraaf 11: “The Committee defines ‘corporal’ or ‘physical’ punishment as any punishment in which physical force is used and intended to cause some degree of pain or discomfort, however light”, en de vaststelling in paragraaf 34 dat het intrekken van bestaande rechtvaardigingsgronden niet volstaat en dat een uitdrukkelijk verbod in de civiele of strafwetgeving nodig is.
• Over beschaving en de afschaffing van het schavot. Herman Franke, Amsterdams Sociologisch Tijdschrift 8(2), 1981. Historisch-sociologisch onderzoek op basis van kamerverslagen en negentiende-eeuwse publicaties, en het enige Nederlandstalige stuk dat dit traject als geheel behandelt. Levert de vaststelling dat mensen tot het midden van de negentiende eeuw op marktpleinen te pronk werden gesteld, gegeseld en gebrandmerkt, de zin dat deze straffen formeel werden opgelegd tot de wettelijke afschaffing in 1854 terwijl voor de pijnigende straffen toen al enkele jaren als regel gratie werd verleend, de laatste openbare terechtstelling van drie moordenaars in 1860 met de wettelijke afschaffing van de doodstraf tien jaar later, en de letterlijke uitvoeringsartikelen uit het Crimineel Wetboek over geselen met roeden op de blote rug aan een paal en brandmerken met een heet ijzer op de schouder.
• lijf. Etymologiebank, gehost door het Instituut voor de Nederlandse Taal, met het lemma uit het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (Philippa e.a., 2003-2009). Levert de Oudnederlandse vorm līf “(het) leven” uit de tiende eeuw met de Wachtendonckse Psalmen als vindplaats, de betekenisverschuiving naar “lichaam, romp”, de Proto-Germaanse grondvorm en de verwanten Oudsaksisch līf, Oudhoogduits līb (Duits Leib), Oudengels līf (Engels life) en Oudnoors líf, plus het gegeven dat de oude betekenis “leven” bewaard is in samenstellingen als lijfrente en lijfsbehoud.

Verwante begrippen

Een lijfstraf is impact play met een reden erachter, en die reden is het enige wat hem van de rest onderscheidt.

• Billenkoek. Dezelfde handeling zonder strafdoel, en de vorm waarmee vrijwel iedereen begint.
• Discipline. Het kader van regels waarbinnen een lijfstraf pas ergens over gaat.
• Caning. Het gereedschap dat zich het beste laat tellen, en daarom het vaakst in een strafkader opduikt.
• Funishment. De tegenhanger: dezelfde vorm, maar met plezier als doel en zonder overtreding.
• Corner time. De variant waarin niemand wordt aangeraakt en alleen de tijd het werk doet.
• Maintenance spanking. Dezelfde handeling op een vast moment, juist zónder dat er iets is misgegaan.
• Onderhoudsstraf. Het Nederlandse woord daarvoor, en waarom het “straf” in de naam niet verdient.
• Plak. Het schoolvoorwerp waarmee lijfstraf in Nederland eeuwenlang werd uitgedeeld, en het woord dat daarvan overbleef.
• Spanking. Dezelfde handeling in de erotische betekenis, en waarom het Engelse woord die twee betekenissen naast elkaar draagt.
• Straf. Het Nederlandse woord en wat het meesleept: een overtreding, een bevoegdheid en iemand die het niet wilde.
• Tawse. Het Schotse schoolvoorwerp, en de zaak waarin het Europees Hof erover oordeelde.