Plak

Wat is een plak?

Een plak (Engels: paddle) is een hard, vlak schijfvormig blad aan een korte steel waarmee geslagen wordt. Het Nederlandse woord is eeuwen ouder dan het spel eromheen: tot in de negentiende eeuw was de plak het strafwerktuig van de schoolmeester, en het kwam neer op de binnenkant van de hand.

Waar het woord plak vandaan komt

Uit de klas. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal omschrijft de plak als “de staf van den schoolmeester in den ouden tijd; een korte stok met een schijf aan het eene uiteinde, waarmede hij de kinderen een gevoeligen slag op het binnenste van de hand kon geven”. Plantijn noteert het woord in 1573 naast het Franse ferule, Kiliaan doet hetzelfde.

Uit datzelfde artikel komt een detail dat verrassend modern klinkt. De negentiende-eeuwse cultuurhistoricus Schotel beschrijft dat plakken verschilden van maaksel en grootte: rond en ovaal, dik en dun van blad, met een gladde oppervlakte of juist “met ruiten ingesneden, om den indruk op de hand te versterken”. Er bestonden ook exemplaren met gevlochten koperdraad, ijzeren puntjes of ingezette spelden, die volgens diezelfde beschrijving vel en vlees van de handen scheurden. Wie zich afvraagt waarom die dingen zo werden gemaakt: het antwoord staat in de vorm.

Het woord zelf hoort bij plak in de betekenis “schijf, plat stuk”. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands voert het terug op Middelnederlands placke, in 1371 nog de naam van een munt, en noemt daarbij uitdrukkelijk het vroegnieuwnederlandse plack in de zin van “strafwerktuig om mee te slaan”.

Wat “onder de plak” betekent

Machteloos zijn. De plak stond zo stevig voor gezag dat het voorwerp uit de scholen verdween en de uitdrukking bleef. Het WNT geeft “onder de plak komen, zijn, zitten” als: onder de macht van een ander komen, niets kunnen doen zonder diens wil, niets te zeggen hebben. Daarnaast staat “de plak voeren”, het gezag uitoefenen en je wil aan anderen opleggen, en “een man met de plak” voor iemand met invloed.

Van Dale illustreerde de uitdrukking ooit met “hij staat onder de plak van zijne vrouw, zij is hem de baas”. Voor een begrippenlijst over machtsuitwisseling is dat een aardige vondst: het Nederlands leende zijn woord voor overgave van precies het voorwerp dat hier op de plank ligt. Wie vandaag met een plak speelt, doet vrijwillig wat generaties schoolkinderen moesten ondergaan, en dat verschil is het hele verschil.

Waar dit op deze site past

Wil je weten hoe een plak aanvoelt, dan hoef je er zelf geen te kopen om erachter te komen. De pagina over de BDSM-date legt uit hoe zo’n afspraak wordt opgebouwd en wat we vooraf vastleggen over grenzen en stopwoorden.

Bronnen

• PLAK (II). Woordenboek der Nederlandsche Taal, via de Geïntegreerde Taalbank van het Instituut voor de Nederlandse Taal. Levert de omschrijving van de plak als staf van de schoolmeester met een schijf aan één uiteinde, gericht op de binnenkant van de hand; de vermelding bij Plantijn uit 1573 (plack, oft palmaet, met het Franse ferule) en bij Kiliaan; de beschrijving van Schotel over ronde en ovale plakken, dik en dun van blad, glad of “met ruiten ingesneden, om den indruk op de hand te versterken”, en over exemplaren met koperdraad, ijzeren puntjes of spelden; en de uitdrukkingen “onder de plak komen, zijn, zitten”, “de plak voeren” en “een man met de plak”, met het voorbeeld uit Van Dale.
• plak (schijf, plat stuk). M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim & N. van der Sijs, Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (2003–2009), via Etymologiebank. Levert de herkomst uit Middelnederlands placke, in 1371 een muntnaam, de mogelijke afleiding van placken “slaan” met plak als “platgeslagen voorwerp”, en de expliciete vermelding van vroegnieuwnederlands plack “strafwerktuig om mee te slaan”.

Verwante begrippen

De plak is Nederlands gereedschap binnen impact play, en het woord waaraan de taal haar uitdrukking voor overwicht heeft overgehouden.

• Paddle. Hetzelfde voorwerp onder zijn Engelse naam, met de Amerikaanse schoolgeschiedenis en de maten uit de reglementen.
• Impact play. De familie waar de plak bij hoort.
• Lijfstraf. Het bredere begrip waar de schoolplak een historisch voorbeeld van is.
• Discipline. Het onderdeel van BDSM dat met regels en straf werkt, waar deze woordgeschiedenis rechtstreeks op aansluit.
• Berkenroede. Het andere Europese strafvoorwerp dat de scene heeft overgenomen, en dat in het WNT vaak in één adem met de plak staat.
• Karwats. Nederlands gereedschap van de andere soort: bundelen in plaats van verdelen.
• Billenkoek. Waar een plak vandaag terechtkomt, in plaats van op de hand.
• Tawse. De Schotse tegenhanger, die tot 1987 juist wél op de hand bleef landen.
• Vliegenmepper. Hetzelfde platte blad in zijn goedkoopste vorm, met een steel die meebuigt.