Karwats

Wat is een karwats?

Karwats is een korte zweep met een stevige, meestal houten steel en een slag die uit leren riemen of touw is gevlochten. Het voorwerp komt uit de veedrijverij en werd te paard aan de riem gedragen. Het Engels heeft er geen exact woord voor; quirt, de korte gevlochten rijzweep, komt het dichtst in de buurt.

Uit Turkije, via een omweg van eeuwen.

Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands volgt de route: het Turkse kırbaç bereikte via Pools karbacz, Tsjechisch karabáč, Hongaars korbats en westelijk Russisch karbáč het Duitse Karbatsche, en zo het Nederlands. Uit dezelfde bron ontstonden het Franse cravache en het Zweedse karbas.

De oudste Nederlandse vindplaats is uit 1616 en beschrijft het ding meteen. Russen te paard, staat er, dragen gewoonlijk “een corte dicke Sweep, dewelcke een Carbats ghenaemt wert” aan hun riem, met een snoertje aan het handvat om de hand doorheen te steken. Kort, dik, aan de riem, met een polslus. Pas in de negentiende eeuw kwam naast karbats de vorm karwats op, en stonden ze allebei jarenlang naast elkaar in de woordenboeken.

Wat een karwats onderscheidt van een crop

De slag.

De Duitstalige encyclopedie omschrijft de Karbatsche als een zweep die uit leren riemen of henneptouwen is gevlochten en aan een korte houten steel zit, oorspronkelijk gebruikt om vee op te drijven. Dat gevlochten uiteinde is precies wat de crop niet heeft: die is een stijve stok met een plat leren klepje eraan.

Het verschil zit in wat de punt doet. Een gevlochten slag kan zo snel worden gemaakt dat het uiteinde de geluidssnelheid passeert, en dat is waar de knal vandaan komt. Een klepje op een stok maakt lawaai op de huid; een slag maakt lawaai in de lucht. Voor wie hem gebruikt betekent dat vooral dat de karwats meer ruimte en meer oefening vraagt dan de crop, en dat je hem niet even op een kleine plek richt. Wat er verder bij slagwerk komt kijken staat op de pagina over impact play.

Waar dit op deze site past

Zwepen horen bij wat ik meeneem, scherp en dof, van bullwhips tot canes. Op de pagina over de BDSM-date staat hoe we vooraf afspreken hoe hard het wordt en waar je grens ligt.

Bronnen

• karwats. Etymologiebank, gehost door het Instituut voor de Nederlandse Taal, met het lemma uit het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (Philippa e.a., 2003-2009) en dat uit het Etymologisch woordenboek van Van Veen en Van der Sijs (1997). Levert de ontleningsroute van Turks kırbaç via Pools, Tsjechisch, Hongaars en Russisch naar Duits Karbatsche, de verwante vormen cravache en karbas, het citaat uit 1616 over de korte dikke zweep aan de riem van Russische ruiters, en het ontstaan van de vorm karwats naast karbats in de negentiende eeuw.
• Karbatsche. Wikipedia (Duitstalig), met de definitie uit Walther Mitzka, Schlesisches Wörterbuch. Levert de omschrijving als zweep gevlochten uit leren riemen of henneptouwen met een korte houten steel, de herleiding tot het Turkse kırbaç, het oorspronkelijke gebruik bij het opdrijven van vee, en de vaststelling dat het ingevlochten uiteinde bij het knallen de geluidsbarrière doorbreekt.

Verwante begrippen

• Impact play. De familie waar de karwats gereedschap van is, met de afspraken en de plekken die je vermijdt.
• Crop. De rustigste buurman: geen slag, wel een klepje, en veel minder ruimte nodig.
• Bullwhip. Dezelfde knal, maar dan met meters slag in plaats van centimeters.
• Cat o’ nine tails. Een korte steel zoals de karwats, maar met negen strengen in plaats van één gevlochten slag.
• Flogger. Verdeelt de klap over veel strengen waar de karwats hem juist bundelt.
• Kettingzweep. Dezelfde korte steel, maar met losse metalen schakels in plaats van één gevlochten slag.
• Quirt. De Amerikaanse tegenhanger: twee brede leren slagen in plaats van één gevlochten punt.
• Rijzweep. Het Nederlandse woord voor de crop, met de regels die de paardensport eraan stelt.
• Single tail. De familie van zwepen met één lange streng, waar de karwats met zijn korte slag juist buiten valt.
• Strokenzweep. Het andere Nederlandse zweepwoord, dat juist géén ingang in het WNT heeft.