Kat met negen staarten

Wat is een kat met negen staarten?

Kat met negen staarten (Engels: cat o’ nine tails) is de Nederlandse naam voor een zweep waarvan negen losse einden aan één handvat zitten. Het woord komt uit de zeevaart en stond in het negentiende-eeuwse Nederlands voor een tuchtwerktuig aan boord. In BDSM is het zwaar slaggereedschap, gebruikt binnen impact play.

Hoe het woord in het Nederlands terechtkwam

Langs de kade. Jacob van Lennep nam de uitdrukking in 1856 op in zijn Zeemans-woordenboek, en wel als zesde betekenis van het trefwoord kat: “Met negen staarten, zweep van touwen om mede te slaan.” Eén regel, verder niets. Kennelijk wist zijn lezer van 1856 al waar het over ging. Het Algemeen Nederlands Woordenboek van het Instituut voor de Nederlandse Taal boekt de frase nog altijd als vaste verbinding, met de omschrijving: een zweep met meerdere riemen van leer of touw die gebruikt werd voor zware lijfstraffen.

Wat de Nederlandse marine er werkelijk mee deed

Slaan volgens voorschrift, en onder een andere naam. Rozemarijn Vlijm zet in het Marineblad het strafstelsel van de negentiende-eeuwse Koninklijke Marine op een rij. Laarzen werden opgelegd bij misdrijven, handdaggen bij misdrijven én disciplinaire overtredingen; kielhalen en van de ra vallen waren de zwaarste, en die verdwenen in 1854. In datzelfde jaar kwam er een lichtere straf bij voor jongens onder de zestien: knuttelslagen, uitgedeeld met negen einden oude, uitgerafelde loglijn. Uitdrukkelijk zonder knopen, en met een maximum van zestig slagen in de strafwet en dertig in het krijgstuchtreglement.

Nederland had dus wel degelijk een negenstaartige zweep aan boord. Alleen heette hij hier knuttel, en juist de uitvoering voor kinderen was er een zonder knopen. In juli 1876 leidde een geseling aan boord van het in Vlissingen liggende wachtschip Zr.Ms. Adder tot verontwaardiging in het land: werklieden op de wal scholden de commandant uit en de dagbladen schreven er geschokt over. Drie jaar later, in 1879, gingen de laatste lijfstraffen bij de marine eruit.

Waarom die knopen ertoe doen

Omdat een negentiende-eeuws reglement ze de moeite van het uitsluiten waard vond. Toen de marine in 1854 haar lichtste variant vastlegde, schreef ze er zonder knopen bij. Dat onderscheid is dus ouder dan de scene zelf. Wat ik er na vijfentwintig jaar en een kast vol zwepen zelf van merk: een kat zonder knopen legt de klap breed neer en voelt als een zware flogger. Zitten de einden geknoopt, dan landt dezelfde zwaai op negen kleine plekken en houdt de huid dat een stuk korter vol. Wie hem voor het eerst voelt, krijgt bij mij de zachte uitvoering, op vlees dat ertegen kan.

Waar dit op deze site past

Zwepen neem ik mee, de kat zit daarbij, in beide uitvoeringen. Op de pagina over de BDSM-date staat hoe we van tevoren afspreken wat er die avond wel en niet uit de tas komt.

Bronnen

• Zeemans-woordenboek, letter K. Jacob van Lennep, 1856, gedigitaliseerd door de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren. Levert de oudste Nederlandse woordenboekvermelding die hier wordt aangehaald: onder het trefwoord kat, betekenis 6°, “Met negen staarten, zweep van touwen om mede te slaan.”
• de kat met de negen staarten. Algemeen Nederlands Woordenboek, Instituut voor de Nederlandse Taal. Levert de vaststelling dat de frase in het hedendaags Nederlands een vaste verbinding is, met de betekenis “zweep met meerdere riemen van leer of touw die gebruikt werd voor zware lijfstraffen”.
• De discussie rond lijfstraffen bij de Koninklijke Marine in de negentiende eeuw. Rozemarijn Vlijm MA, Marineblad nr. 8 (2023), p. 18-25, uitgegeven door de Koninklijke Vereniging van Marineofficieren. Levert het overzicht van laarzen, handdaggen, kielhalen en van de ra vallen, de invoering in 1854 van knuttelslagen voor jongens onder de zestien met negen einden oud getakelde loglijn zonder knopen en maxima van zestig en dertig slagen, het incident aan boord van Zr.Ms. Adder in juli 1876, en de afschaffing van alle overgebleven lijfstraffen bij de marine in 1879.

Verwante begrippen

• Impact play. De verzamelnaam waar de kat met negen staarten onder valt, met de opbouw en de afspraken die bij slaan horen.
• Flogger. Waar een kat zonder knopen het dichtst bij komt: veel einden, breed uitgesmeerde klap.
• Berkenroede. Het andere instrument uit dezelfde tuchtgeschiedenis, van hout in plaats van touw.
• Kettingzweep. De moderne tegenhanger in metaal, met een heel ander geluid en gewicht.
• Karwats. De eenstaartige buurman, waar de kracht juist op één punt neerkomt.