Vaginisme

Wat is vaginisme?

Vaginisme (Engels: vaginismus) is de aanhoudende moeite om iets in de vagina te brengen, terwijl je dat wel wilt. De huisartsenrichtlijn omschrijft het als “aanhoudende problemen om een penis, vinger, speculum of iets anders in de vagina naar binnen te brengen, ondanks de uitdrukkelijke wens van de vrouw”. De bekkenbodemspieren spannen zich daarbij aan zonder dat je dat stuurt.

Hoe vaginisme er in de praktijk uitziet

Meestal niet als één dramatisch moment, maar als een lijstje dingen die stilletjes niet lukken. De richtlijn noemt in één adem een penis, een vinger, een speculum “of iets anders”, en dat is precies de ervaring: het gaat zelden alleen over seks.

Een vrouw met primair vaginisme heeft vaak nooit een tampon in gekregen. Het uitstrijkje wordt drie keer uitgesteld en dan afgezegd. De eerste keer met een partner strandt bij de ingang, en niet uit onwil, want zij wilde het. Wat ze onthoudt is dat haar lichaam iets deed waar zij niet bij was.

De tweede vorm loopt anders. Er is jaren niets aan de hand, en dan komt er een periode met pijn. Een schimmelinfectie, een bevalling, of een slijmvlies dat na de overgang dunner is geworden. Er wordt doorgegaan, want het zou moeten kunnen. De richtlijn beschrijft dat mechanisme letterlijk: het continueren van coïtus bij pijn kan leiden tot secundair vaginisme. Het lichaam leert dat er iets aankomt dat pijn doet en zet de deur alvast dicht.

Hoe het mechanisme werkt

Ontspanning komt na opwinding, niet ervoor. Thuisarts.nl zet die volgorde in drie zinnen neer: “Voor vrijen zonder pijn moet je seksueel opgewonden zijn. Opwinding maakt je vagina vochtig. Je bekkenbodem is al ontspannen of ontspant nu.” Slaat die opbouw over, dan schuurt penetratie, en schuren doet pijn.

Daarna gaat het zichzelf voeden. Thuisarts beschrijft de cirkel zo:

1. Je hebt een keer pijn gehad en wordt bang voor de volgende keer.
2. “Door de angst spannen de spieren in je bekkenbodem zich aan. Dit gebeurt vanzelf, zonder dat je het wilt.”
3. Opgewonden worden duurt daardoor langer en de vagina wordt minder snel vochtig.
4. Wie tóch begint voordat dat gebeurd is, heeft meteen weer pijn.
5. De spanning in die spieren neemt toe en de angst wordt groter.

Onder die cirkel staat op dezelfde pagina een zin die zelden wordt doorgegeven. “Het betekent niet dat je zin in vrijen ‘kapot’ is. Je kunt nog steeds opgewonden raken, maar het duurt langer.” Dat is geen troostzin. Het is wat de huisartsen erover schrijven.

Primair en secundair vaginisme

Het verschil zit in de vraag of het er altijd is geweest. Bij primair vaginisme is penetratie nooit gelukt. Bij secundair vaginisme ging het eerder wel, en is het later ontstaan.

Dat onderscheid is niet academisch, want de richtlijn hangt er twee verschillende routes aan. Bij primair vaginisme wordt verwezen naar een seksuoloog. Bij secundair vaginisme dat vooral het gevolg lijkt van langer bestaande pijn bij het vrijen, is het beleid hetzelfde als bij die pijnklacht zelf, en gaat de aandacht eerst naar de oorzaak daarvan.

De grens tussen de twee is minder scherp dan de woorden suggereren. De standaard zegt er zelf bij dat het onderscheid tussen vaginisme en dyspareunie, de pijn bij het vrijen, “vaak niet of moeilijk te maken” is. Ze lopen in elkaar over. Vaginisme kan pijn geven bij wie toch doorzet, en pijn kan vaginisme veroorzaken bij wie te lang doorzet.

Hoe vaak vaginisme voorkomt in Nederland

Veel vaker in de vragenlijst dan in de spreekkamer, en dat verschil is het interessantste cijfer op deze pagina.

In een aselecte steekproef onder achtduizend Nederlanders gaf 5,2 procent van de vrouwen aan minstens regelmatig vaginisme te hebben; 4,7 procent had er ook echt last van. Bij dyspareunie was dat 4,9 procent. In totaal had bijna de helft van de vrouwen ten minste één seksuele klacht.

En bij de huisarts? Daar is de incidentie van vaginisme 0,03 per 1000 patiënten per jaar. Reken dat om naar een normpraktijk van 2350 patiënten en je komt uit op ongeveer één nieuwe vrouw per veertien jaar. De hele groep seksuele klachten samen levert die praktijk ruim twee nieuwe patiënten per jaar op.

De standaard benoemt zelf waar dat gat vandaan komt. “De vermoedelijk belangrijkste oorzaak is de drempel die patiënten ervaren om met hun klachten naar de huisarts te gaan. Schaamte (voor de arts, maar mogelijk ook voor de partner) speelt een rol, naast een gebrek aan vertrouwen in een oplossing.”

Breder gemeten: Thuisarts.nl houdt aan dat ongeveer 20 van de 100 vrouwen wel eens pijn heeft bij het vrijen en 5 van de 100 vaak. Onder vrouwen jonger dan 25 is dat laatste getal 11 van de 100.

Wat onderzoek over de aanpak zegt

Het bewijs is dunner dan je zou hopen, en op één punt opvallend sterk.

De Cochrane-review Interventions for vaginismus van Melnik, Hawton en McGuire bekeek vijf onderzoeken, waarvan er vier met in totaal 282 vrouwen bruikbare gegevens leverden. De uitkomst, in hun eigen woorden: “There was not enough evidence to say if systematic desensitisation worked better than another treatment.” Ze voegen eraan toe dat een klinisch relevant effect daarmee niet is uitgesloten, alleen niet aangetoond.

Daarna kwam er Nederlands onderzoek dat wel een duidelijk resultaat gaf. Moniek ter Kuile en collega’s verdeelden in een gerandomiseerde studie uit 2013 zeventig vrouwen met levenslang vaginisme en hun partners door loting over begeleide exposure of een wachtlijst. De behandeling bestond uit maximaal drie sessies van twee uur, binnen één week, in een universitair ziekenhuis, waarbij de vrouw de oefeningen zelf uitvoerde in aanwezigheid van haar partner en een vrouwelijke therapeut. Na afloop meldde 31 van de 35 vrouwen in de behandelgroep gemeenschap te hebben gehad, tegen 4 van de 35 in de controlegroep.

De huisartsenrichtlijn trekt daar deze conclusie uit: er zijn aanwijzingen dat gedragstherapie onder begeleiding van een therapeut werkt, en bij vastgesteld primair vaginisme kan direct worden verwezen voor exposure onder begeleiding van een seksuoloog. Met een kanttekening die de standaard er zelf bij zet en die je vooraf wilt weten: die specifieke behandeling is “(nog) niet op veel plaatsen beschikbaar”. Wat er bij jou passend is, bepaalt je huisarts met je, en niet deze pagina.

Waarom het woord vaginisme aan het verdwijnen is

Omdat de twee grote classificatiesystemen het begrip allebei hebben verbouwd, elk op hun eigen manier.

De DSM-5 heeft vaginisme en dyspareunie samengevoegd tot één diagnose, genitopelviene pijn- of penetratiestoornis, onder meer omdat ze soms lastig van elkaar te onderscheiden zijn. De ICD-11 van de Wereldgezondheidsorganisatie deed het net anders. Volgens de werkgroep die dat hoofdstuk herzag bestaat daar sexual pain-penetration disorder, dat vaginisme wél omvat, maar dyspareunie en vulvodynie er juist buiten laat en in het hoofdstuk over de urinewegen en geslachtsorganen plaatst.

Op de Nederlandse patiëntenpagina’s zie je het gevolg. Thuisarts.nl heeft een uitgebreide pagina over pijn bij het vrijen, met de bekkenbodem, de angstcirkel en het onderzoek erin, en gebruikt het woord vaginisme er geen enkele keer. De huisartsenrichtlijn houdt het begrip nog wel aan, met het argument dat het beleid verschilt in de gevallen waarin je onderscheid kunt maken.

Kom je bij een arts die het woord niet in de mond neemt, dan zegt dat niets over je klacht. Beschrijf wat er gebeurt, dan komt het gesprek er vanzelf uit.

Wat mensen verkeerd denken over vaginisme

“Het komt doordat je het eigenlijk niet wilt.” De definitie in de richtlijn bevat letterlijk de woorden “ondanks de uitdrukkelijke wens van de vrouw”. Willen is precies wat er wel is.

“Pijn bij het vrijen hoort er nu eenmaal bij.” Thuisarts.nl schrijft het in twee zinnen weg: “Mensen denken soms dat pijn ‘erbij hoort’. Dat is niet waar.”

“Na een bevalling gaat het over.” Dat staat er niet, en de richtlijn benoemt het misverstand zelfs apart. Vaginisme is geen indicatie voor een keizersnede en verdwijnt niet spontaan door de bevalling. De bevalling zelf kan bij vaginisme gewoon in de eerste lijn begeleid worden.

“Vaginisme is hetzelfde als pijn bij het vrijen.” Ze overlappen sterk en zijn volgens de standaard vaak niet uit elkaar te houden, maar het zijn twee begrippen. De DSM-5 gooide ze op één hoop, de ICD-11 juist niet.

“Als je maar doorzet, went het.” Doorzetten is in de richtlijn geen route naar herstel maar een van de manieren waarop secundair vaginisme ontstaat.

Wat je hiermee kunt

• Beschrijf wat er niet lukt, ook als je het woord vaginisme niet in de mond wilt nemen. “Er kan niets in” is genoeg informatie voor een huisarts om verder te vragen.
• Vraag om een vrouwelijke arts als je dat prettiger vindt. Thuisarts.nl noemt dat uitdrukkelijk als iets wat je kunt vragen op het moment dat je de afspraak maakt.
• Lees vooraf wat het onderzoek inhoudt. Thuisarts beschrijft stap voor stap wat de huisarts doet, en dat je op elk moment kunt zeggen dat je wilt stoppen.
• Vraag welke verwijzing bij jouw vorm hoort. De richtlijn stuurt bij primair vaginisme aan op een seksuoloog en bij aanwijzingen voor bekkenbodemproblematiek op een bekkenfysiotherapeut.
• Ga ervan uit dat je niet de eerste bent, hoezeer het cijfer in de huisartsenpraktijk ook anders suggereert. Dat cijfer meet de drempel, niet de klacht.
• Verwacht van deze pagina geen behandeling. Hier staat wat het begrip betekent en wat onderzoek erover zegt. Wat er bij jou speelt en wat eraan te doen valt, hoort thuis bij je huisarts.

Meer lezen over vaginisme

Binnen deze begrippenlijst legt de seksuele responscyclus uit waarom opwinding aan ontspanning voorafgaat en niet andersom, beschrijft dilator het hulpmiddel dat in bekkenbodemtherapie in oplopende maten wordt gebruikt, en gaat overgang over de andere veelvoorkomende reden waarom penetratie pijn gaat doen.

Buiten deze site is Thuisarts.nl over pijn bij vrijen het beste startpunt, omdat het de patiëntenversie is van de richtlijn die je huisarts gebruikt en het onderzoek in de spreekkamer stap voor stap beschrijft. Wie de onderbouwing zelf wil lezen, vindt die in de NHG-Standaard Seksuele klachten. En wie wil weten hoe mager het behandelbewijs internationaal is, leest de Cochrane-review over vaginisme.

Waar dit op deze site past

Ik behandel geen vaginisme. Dat is geen bescheidenheid, het is de volgorde: pijn bij penetratie hoort eerst bij je huisarts, en van daaruit bij een bekkenfysiotherapeut of een seksuoloog, en een afspraak met mij vervangt daar niets van. Wat een afspraak wél kan zijn, is een avond waarin penetratie niet het doel is en er alle tijd is, en hoe dat eruitziet staat bij intiem samenzijn.

Op deze site staat daarnaast een pagina die de vraag omdraait en beschrijft wat een gigolo naast bekkenbodemfysio en therapie zou kunnen toevoegen, met de afspraken die daarbij horen: een gigolo bij de behandeling van vaginisme. Die pagina neemt een ruimer standpunt in dan deze; lees ze naast elkaar.

Bronnen

• NHG-Standaard Seksuele klachten (eerste herziening), M87. NHG-Werkgroep Seksuele klachten, Huisarts en Wetenschap 58(11), 586-597, 2015. De richtlijn waarop Nederlandse huisartsen hun beleid bij seksuele klachten baseren. Levert de definitie “aanhoudende problemen om een penis, vinger, speculum of iets anders in de vagina naar binnen te brengen, ondanks de uitdrukkelijke wens van de vrouw”, de vaststelling dat het onderscheid met dyspareunie vaak niet of moeilijk te maken is, het onderscheid primair en secundair, het gegeven dat doorgaan met coïtus bij pijn tot secundair vaginisme kan leiden, de prevalentie van 5,2 procent (4,7 procent met last) uit het vragenlijstonderzoek onder achtduizend Nederlanders, de incidentie van 0,03 per 1000 patiënten per jaar in de huisartsenpraktijk, de schaamte als vermoedelijk belangrijkste verklaring voor dat verschil, de verwijzing naar seksuoloog bij primair vaginisme en naar bekkenfysiotherapeut bij bekkenbodemproblematiek, de vaststelling dat vaginisme geen indicatie is voor een keizersnede en niet spontaan verdwijnt door de partus, en de opmerking dat begeleide exposure nog niet op veel plaatsen beschikbaar is. De officiële uitgave op richtlijnen.nhg.org blokkeert geautomatiseerde toegang; dit is de integrale publicatie van dezelfde standaard in het wetenschappelijke tijdschrift van het genootschap.
• Ik heb pijn bij vrijen (vrouw). Thuisarts.nl, Nederlands Huisartsen Genootschap en Federatie Medisch Specialisten, laatst gewijzigd 25 maart 2026. De patiëntenversie van dezelfde richtlijn. Levert de volgorde van opwinding, vochtigheid en ontspanning, de zin “Mensen denken soms dat pijn ‘erbij hoort’. Dat is niet waar”, de beschrijving van de angstcirkel met “Door de angst spannen de spieren in je bekkenbodem zich aan. Dit gebeurt vanzelf, zonder dat je het wilt”, de geruststelling dat de zin in vrijen daarmee niet kapot is, de cijfers van ongeveer 20 op de 100 vrouwen met wel eens pijn bij vrijen, 5 op de 100 met vaak pijn en 11 op de 100 onder de 25, de mogelijkheid om bij het maken van de afspraak om een vrouwelijke arts te vragen, en het gegeven dat de pagina het woord vaginisme nergens gebruikt.
• Interventions for vaginismus. Tamara Melnik, Keith Hawton & Hugh McGuire, Cochrane Database of Systematic Reviews, CD001760 (DOI 10.1002/14651858.CD001760.pub2). De systematische review over behandelingen bij vaginisme. Levert de omvang van het bewijs, vijf onderzoeken van matige tot slechte kwaliteit waarvan vier met samen 282 vrouwen gegevens leverden, en het oordeel “There was not enough evidence to say if systematic desensitisation worked better than another treatment”, met de toevoeging dat een klinisch relevant effect daarmee niet is uitgesloten.
• Therapist-aided exposure for women with lifelong vaginismus. A randomized waiting-list control trial of efficacy. Moniek M. ter Kuile, Reinhilde Melles, H. Ellen de Groot, Charlotte C. Tuijnman-Raasveld & Jacques J. D. M. van Lankveld, Journal of Consulting and Clinical Psychology 81(6), 1127-1136, 2013 (DOI 10.1037/a0034292). De Nederlandse gerandomiseerde studie waarop de richtlijn zich baseert. Levert de opzet met zeventig vrouwen en hun partners, de behandeling van maximaal drie sessies van twee uur binnen één week, en de uitkomst dat 31 van de 35 vrouwen (89 procent) na afloop gemeenschap meldde tegen 4 van de 35 (11 procent) in de controlegroep.
• Disorders related to sexuality and gender identity in the ICD-11. Geoffrey M. Reed e.a., World Psychiatry 15(3), 205-221, 2016 (DOI 10.1002/wps.20354). Het verslag van de WHO-werkgroep die het hoofdstuk over seksualiteit in de ICD-11 herzag. Levert de plaats van vaginisme in de nieuwe classificatie: “In ICD-11, Sexual pain penetration disorder includes Vaginismus and excludes Dyspareunia and Vulvodynia, which are classified in the Genitourinary chapter”. De uitgeverssite van World Psychiatry blokkeert geautomatiseerde toegang; dit is het vrij toegankelijke exemplaar in PubMed Central.

Verwante begrippen

Vaginisme gaat over wat er met de bekkenbodem gebeurt; de begrippen hieronder gaan over wat eromheen speelt.

• Bekkenbodem. De spiergroep die bij vaginisme te gespannen staat, met de anatomie en de andere functies erbij.
• Seksuele responscyclus. Waarom opwinding voorafgaat aan ontspanning en lubricatie, en niet andersom.
• Dilator. Het staafje in oplopende maten uit de bekkenbodemtherapie, en waarom het medische en het BDSM-gebruik twee dingen zijn.
• Overgang. De andere veelvoorkomende reden waarom penetratie pijn gaat doen, met een heel ander mechanisme eronder.
• Libido. Hoe zin en pijn elkaar beïnvloeden, en waarom minder zin hier gevolg is en geen oorzaak.