Seksuele responscyclus

Wat is de seksuele responscyclus?

De seksuele responscyclus (Engels: sexual response cycle) is een model dat beschrijft welke fasen het lichaam doorloopt tijdens seksuele opwinding. De bekendste versie onderscheidt opwinding, plateau, orgasme en herstel. Het is een beschrijving van een gemiddelde, geen norm waaraan een individueel lichaam zich hoort te houden.

De vier fasen van het oorspronkelijke model

Vier, en ze werden beschreven als een rechte lijn.

1. Opwinding. De eerste fase, die volgens de standaardbeschrijving ontstaat “as a result of physical or mental erotic stimuli”. Hartslag en bloeddruk lopen op, en er treedt vasocongestie op: bloed hoopt zich op in het bekkengebied.
2. Plateau. De periode van opwinding vlak voor het orgasme, met verdere toename van doorbloeding, hartslag en spierspanning.
3. Orgasme. De kortste fase, met samentrekkingen van de bekkenbodemspieren, die de plateaufase afsluit.
4. Herstel. Daarna ontspannen de spieren, zakt de bloeddruk en komt het lichaam tot rust. In deze fase valt de refractaire periode: de tijd waarin een orgasme meestal niet opnieuw mogelijk is, wat vaker bij mannen wordt beschreven dan bij vrouwen.

Wat opvalt aan dit rijtje: er staat geen verlangen in. Dat kwam later. En precies daar begon de discussie.

Waar het model vandaan komt

Uit een laboratorium, en dat verklaart zowel de kracht als de beperking ervan.

William Masters en Virginia Johnson formuleerden de cyclus in 1966 in Human Sexual Response. Zij hadden gedaan wat vóór hen niemand systematisch had gedaan: seksuele reacties direct meten in plaats van erover vragen. Wat eruit kwam was een fysiologische beschrijving, gebaseerd op wat er in het lichaam gebeurt.

Helen Singer Kaplan voegde er in 1974 een fase aan toe die Masters en Johnson hadden overgeslagen. Haar model kende drie fasen: verlangen, opwinding en orgasme. Verlangen kwam daarmee vooraan te staan, als de motor die de rest in gang zet.

Die volgorde is decennialang het uitgangspunt geweest, in de spreekkamer en in de voorlichting. Ze bepaalde ook hoe er naar problemen werd gekeken: wie geen zin had, miste de eerste stap en had dus iets wat gerepareerd moest worden.

Waarom het model voor vrouwen is bijgesteld

Omdat de volgorde bij veel vrouwen andersom blijkt te liggen.

Rosemary Basson publiceerde in 2000 in The Journal of Sex & Marital Therapy een ander model. Haar eigen samenvatting van waarom: “Clarification of women’s sexual response during long-term relationships is needed. I have presented a model that more accurately depicts the responsive component of women’s desire and the underlying motivational forces that trigger it.”

Het sleutelwoord is responsive. Verlangen is in haar model niet altijd iets wat er al is; het kan ontstaan nadat de opwinding op gang is gekomen. Iemand begint aan seks vanuit iets anders dan zin, bijvoorbeeld vanuit nabijheid of nieuwsgierigheid, en het verlangen komt onderweg. Basson noemt in haar model expliciet dat gehechtheid aan een partner de werkzaamheid van seksuele prikkeling vergroot.

Ze noemt er ook meteen het doel bij, en dat is de reden dat dit model op deze pagina staat: voorkomen dat er een stoornis wordt vastgesteld terwijl de reactie alleen maar anders verloopt dan de klassieke cyclus voorschrijft.

De Nederlandse seksuologen Ellen Laan en Stephanie Both werkten dat verder uit in Feminism & Psychology. Zij zetten het oude denken scherp neer: het drift-model “implies that sexual desire is something you either have or don’t have, and, if you don’t have it, there may be no sex in your future”. Hun alternatief, het incentive-motivatiemodel, gaat ervan uit dat verlangen kán volgen op opwinding in plaats van eraan vooraf te gaan, en dat die opwinding op gang komt door een prikkel die voor jou betekenis heeft.

Wanneer je lichaam en je hoofd niet hetzelfde zeggen

Dat komt voor, het heeft een naam, en het is geen storing.

Ellen Laan, die tot haar overlijden in 2022 de afdeling Seksuologie en Psychosomatische Gynaecologie van het Amsterdam UMC leidde, mat met plethysmografie de genitale reactie van vrouwen op seksuele prikkels. De International Society for Sexual Medicine vat haar bevinding zo samen: “physiological (objective) arousal and subjective arousal do not always go together (disconcordance)”.

In gewone taal: je lichaam kan reageren terwijl je je niet opgewonden voelt. En andersom. Bij vrouwen loopt dat vaker uiteen dan bij mannen. Laan liet ook zien dat de genitale reactie van vrouwen bij de juiste prikkel en de juiste omstandigheden even goed op gang komt als bij mannen.

Wat je daaraan hebt is vooral dit: nat worden is geen bewijs van zin, en droog blijven is geen bewijs van het tegendeel. Wie zijn eigen lichaam als leugendetector gebruikt, leest hem verkeerd.

Het gaspedaal en de rem

Naast de fasen bestaat er een tweede manier om ernaar te kijken, en die verklaart meer van wat mensen herkennen.

Erick Janssen en John Bancroft ontwikkelden rond 2000 bij het Kinsey Institute het dual control model. Zij vatten het in hun overzichtsartikel in The Journal of Sex Research zo samen: seksuele opwinding en de processen eromheen “are dependent on the balance between sexual excitation and sexual inhibition, and that individuals vary in their propensity for these processes”.

Twee systemen dus. Ze staan tegelijk aan. Een opwindingssysteem dat reageert op wat aantrekkelijk is, en een remsysteem dat reageert op wat in de weg zit: haast, een vol hoofd, een deur die niet op slot kan, het gevoel beoordeeld te worden. Wat je merkt is het saldo van die twee, niet de uitkomst van één ervan.

Dat verklaart iets wat het fasenmodel niet verklaart. Meer prikkeling helpt niet altijd, want als de rem hard aanstaat, komt er van harder gas geen beweging. Vaak is het effectiever iets weg te halen dan iets toe te voegen.

De onderzoekers namen 152 studies uit 2009 tot 2022 door. Hun conclusie: de excitatiekant hangt vooral samen met verlangen en responsiviteit, terwijl de inhibitiekant een rol speelt bij seksuele problemen, en dat meestal in wisselwerking met de excitatiekant. Ook hier geldt dat mensen onderling verschillen in hoe gevoelig elk systeem is; een gevoelige rem is geen defect maar een eigenschap.

Wat mensen verkeerd denken over de seksuele responscyclus

“Zin komt eerst, anders klopt er iets niet.” Dat is precies de aanname die Basson en Laan hebben aangevochten. Verlangen kan volgen op opwinding, en dat is een normale variant en geen tekort.

“Het is een vaste volgorde.” Basson tekende haar model juist deels als cirkel: verlangen en opwinding kunnen elkaar over en weer voeden en in beide volgordes voorkomen.

“Het model beschrijft hoe het hoort.” Het beschrijft wat er gemiddeld gebeurt. Basson benoemt in haar abstract letterlijk dat het doel mede is om te voorkómen dat een andere reactie als stoornis wordt gediagnosticeerd.

“Als je geen zin hebt, moet er meer prikkeling bij.” Niet volgens het dual control model. Wanneer de remkant hard aanstaat, verandert extra prikkeling weinig; dan werkt het beter om weg te nemen wat in de weg staat.

“Het model geldt voor iedereen hetzelfde.” Masters en Johnson beschreven één patroon; Kaplan, Basson en Laan hebben elk laten zien dat het bij een deel van de mensen anders loopt. Het model is sinds 1966 vaker bijgesteld dan overgenomen.

Wat je hiermee kunt

• Reken jezelf niet af op de volgorde. Beginnen zonder zin en die onderweg krijgen is een beschreven, normale route.
• Kijk naar de prikkel en de omstandigheden, niet alleen naar of de zin er spontaan is. Dat is waar het incentive-motivatiemodel op wijst.
• Vraag je bij weinig zin eerst af wat er remt, voordat je zoekt naar wat er nog bij kan. Dat is de praktische kern van het dual control model.
• Lees je lichaam niet als bewijs. Genitale reactie en beleefde opwinding lopen niet altijd gelijk op, en dat is gemeten en benoemd.
• Geef het tijd. De plateaufase is bij veel mensen langer dan de voorstelling ervan, en haast werkt tegen de fysiologie in.
• Bespreek het met je huisarts als je er last van hebt. Thuisarts.nl schrijft dat het “heel normaal” is om periodes met minder zin te hebben, en noemt drukte, stress en weinig aandacht voor elkaar als veelvoorkomende oorzaken. Heb je er wél last van, dan kun je erover praten met je huisarts. Deze pagina legt een begrip uit en is geen medisch advies.

Meer lezen over de seksuele responscyclus

Binnen deze begrippenlijst gaan orgasmecontrole en orgasmeontzegging over wat er gebeurt als je bewust met die fasen speelt, en beschrijft edging het oprekken van de plateaufase.

Buiten deze site is Thuisarts.nl het aangewezen startpunt bij klachten, omdat huisartsen zelf die informatie gebruiken. Wie de wetenschap wil nalezen, vindt bij Basson het oorspronkelijke artikel over het responsieve model, en bij Laan en Both de Nederlandse uitwerking daarvan.

Waar dit op deze site past

De vraag die ik het vaakst krijg is een variant op deze: is het erg dat ik er niet meteen zin in heb. Het antwoord staat hierboven, en het is nee. Hoe een afspraak begint als je niet weet of de zin komt, staat op de pagina over intiem samenzijn.

Bronnen

• The female sexual response: a different model. Rosemary Basson, Journal of Sex & Marital Therapy 26(1), 51–65, 2000 (PMID 10693116, DOI 10.1080/009262300278641). Levert de aanleiding “Clarification of women’s sexual response during long-term relationships is needed”, de presentatie van een model dat “more accurately depicts the responsive component of women’s desire and the underlying motivational forces that trigger it”, en het dubbele doel om te voorkomen dat een afwijkend verlopende reactie als stoornis wordt gediagnosticeerd en om subgroepen van disfunctie scherper te definiëren.
• What Makes Women Experience Desire?. Ellen Laan & Stephanie Both, Feminism & Psychology 18(4), 505–514, 2008 (DOI 10.1177/0959353508095533). Levert de kritiek op het driftmodel dat “implies that sexual desire is something you either have or don’t have, and, if you don’t have it, there may be no sex in your future”, en het incentive-motivatiemodel met de stelling dat “the experience of desire may follow rather than precede sexual excitement” en dat verlangen ontstaat na opwinding die door een betekenisvolle prikkel op gang is gebracht. De uitgever weert scripts, dus dit abstract komt uit de Crossref-API.
• The Dual Control Model of Sexual Response: A Scoping Review, 2009-2022. Erick Janssen & John Bancroft, The Journal of Sex Research 60(7), 948–968, 2023 (DOI 10.1080/00224499.2023.2219247). Overzichtsstudie over 152 publicaties uit 2009 tot 2022, door de bedenkers van het model zelf. Levert de omschrijving dat seksuele opwinding en de processen eromheen “are dependent on the balance between sexual excitation and sexual inhibition, and that individuals vary in their propensity for these processes”, en de conclusies dat de excitatiekant vooral samenhangt met verlangen en responsiviteit terwijl de inhibitiekant een rol speelt bij seksuele disfunctie, risicogedrag en seksuele agressie, meestal in wisselwerking met excitatie.
• Obituary Ellen Laan. International Society for Sexual Medicine, 24 januari 2022. In memoriam van Ellen Laan, geboren 3 april 1962 en overleden 22 januari 2022, hoofd van de afdeling Seksuologie en Psychosomatische Gynaecologie van het Amsterdam University Medical Center. Levert de vaststelling dat “physiological (objective) arousal and subjective arousal do not always go together (disconcordance)”, en dat vrouwen bij de juiste prikkeling en omstandigheden volledig kunnen reageren met verhoogde doorbloeding en vochtafscheiding.
• Minder zin in seks. Thuisarts.nl, Nederlands Huisartsen Genootschap. Levert de vaststelling “Het is heel normaal dat je periodes hebt met minder zin in seks”, de veelvoorkomende oorzaken drukte, stress en weinig aandacht voor elkaar of voor jezelf, en het advies dat je erover kunt praten met je huisarts als je er last van hebt.
• Human sexual response cycle. Engelstalige encyclopedie. Levert de toeschrijving van het model aan William H. Masters en Virginia E. Johnson in hun boek Human Sexual Response uit 1966, de vier fasen opwinding, plateau, orgasme en herstel met wat er in elke fase gebeurt, de omschrijving van de refractaire periode als onderdeel van de herstelfase, het driefasenmodel van Helen Singer Kaplan met verlangen vooraan, en het cirkelmodel van Basson waarin gehechtheid aan een partner de werkzaamheid van seksuele prikkeling vergroot.

Verwante begrippen

De responscyclus beschrijft de fasen; de begrippen hieronder gaan over wat mensen ermee doen.

• Edging. Het oprekken van de plateaufase door vlak voor het orgasme te stoppen.
• Orgasmecontrole. De afspraak waarin een ander bepaalt of en wanneer het orgasme komt.
• Orgasmeontzegging. Het bewust achterwege laten van de orgasmefase.
• Subspace. Een veranderde bewustzijnstoestand die met opwinding samenhangt maar er niet mee samenvalt.
• Aftercare. Wat er na afloop nodig is, in de fase die het model herstel noemt.
• Bekkenbodem. De spieren die tijdens de orgasmefase ritmisch samentrekken, met de rol bij continentie en pijn erbij.
• Libido. De sterkte van de zin, met de Nederlandse cijfers over hoe vaak weinig zin voorkomt.
• Tantra. De traditie waarin het vertragen van de fasen het uitgangspunt is.
• Overgang. Waarom opwinding in die fase meer tijd vraagt, en wat de huisartsenrichtlijn daarover zegt.
• Vaginisme. Wat er gebeurt als de bekkenbodem zich sluit voordat opwinding en lubricatie op gang zijn.
• A-plek. Een van de erogene punten die een naam kregen zonder dat het bewijs meekwam.