Speculum

Wat is een speculum?

Een speculum is een medisch instrument dat een lichaamsopening opent en open houdt, zodat er in gekeken kan worden. Er bestaan gynaecologische, rectale, neus- en oorspecula. Het woord is Latijn en betekent spiegel; de Nederlandse bijnaam voor het gynaecologische model is eendenbek.

Waar het woord speculum vandaan komt

Van de spiegel. Etymonline geeft het woord vanaf het begin van de vijftiende eeuw in de chirurgie, bij Guy de Chauliac, als “instrument for rendering a part accessible to observation”, uit het Latijnse speculum, “reflector, looking-glass, mirror”, bij specere, “kijken naar”. Dezelfde stam zit in inspecteren, perspectief en spionage.

Dat is meer dan een weetje. Het instrument is genoemd naar het kijken, niet naar het spreiden, en dat is precies het verschil met de dilator, die is gemaakt om op te rekken. Wie een speculum verder openzet dan nodig is om te kunnen kijken, gebruikt hem waar hij niet voor bedacht is.

Het Nederlands heeft het woord nooit ingeburgerd. De Geïntegreerde Taalbank geeft nul treffers op speculum in het Woordenboek der Nederlandsche Taal, terwijl spiegel en spreider er allebei twee opleveren. En op het Nederlandstalige Wikipedia is Speculum een doorverwijspagina, waar het instrument moet delen met een middeleeuws tijdschriftgenre, een legering voor metalen spiegels, en de felgekleurde vleugelvlek van een eend. Het toeval wil dat de Nederlandse bijnaam van het instrument ook al een eend is.

Waarom een speculum in de scene opduikt

Om wat je er niet mee kunt. Een speculum houdt open wat vanzelf dichtvalt, en degene bij wie hij zit heeft er geen enkele invloed op. Dat is de aantrekkingskracht: zichtbaarheid, en het besef dat je die zelf niet kunt afsluiten.

Wie hem uit nieuwsgierigheid koopt, doet er goed aan te weten dat het ontwerp zelf ter discussie staat. De TU Delft meldde op 15 januari 2025 dat ongeveer 35 procent van de vrouwen schaamte, angst of pijn ervaart rond vaginaal onderzoek, en dat de vormgeving van het instrument daar een van de oorzaken van is. Ariadna Izcara Gual en Tamara Hoveling ontwierpen daarom een alternatief, de Lilium. Het instrument dat in een speelkamer voor spanning zorgt, is in een spreekkamer dus juist het probleem dat opgelost moet worden.

Waar dit op deze site past

Een speculum hoort thuis in medical play: onderzocht worden, stilliggen, en niet zelf bepalen wanneer het klaar is. Wil je een avond met die sfeer, dan legt de pagina over de BDSM-date uit wat we vooraf afspreken.

Bronnen

• speculum (n.). Online Etymology Dictionary. Levert de datering aan het begin van de vijftiende eeuw bij Guy de Chauliac, de omschrijving “instrument for rendering a part accessible to observation”, en de herkomst uit het Latijnse speculum “reflector, looking-glass, mirror” bij specere “to look at, view”.
• New vaginal speculum design might motivate women to go for health checkups. TU Delft, faculteit Industrieel Ontwerpen, 15 januari 2025. Levert dat ongeveer 35 procent van de vrouwen schaamte, angst of pijn ervaart die met vaginaal onderzoek samenhangt, dat de vormgeving van het speculum daar een oorzaak van is, en het alternatieve ontwerp Lilium van Ariadna Izcara Gual en Tamara Hoveling.
• Geïntegreerde Taalbank, WNT. Instituut voor de Nederlandse Taal. Levert de negatieve vondst: nul lemma’s speculum in het Woordenboek der Nederlandsche Taal, tegenover twee treffers op spiegel en twee op spreider als controle.
• Speculum (geneeskunde). Wikipedia (Nederlandstalig). Levert de indeling in gynaecologische, rectale, neus- en oorspecula, het onderscheid met de scoop, de zes bronzen Romeinse vaginaspecula in de collecties van Napels, Mainz, Madrid, Varna en Londen, en de toeschrijving van het moderne model aan Marie Boivin rond 1833 of aan James Marion Sims in 1845.

Verwante begrippen

• Medical play. Het spel waar het speculum bij hoort, en de pijler boven deze pagina.
• Eendenbek. De Nederlandse bijnaam van het gynaecologische model, met de vorm en de praktijkregel uit de huisartsenkamer.
• Dilator. Het instrument dat wél is gemaakt om op te rekken, en waarmee het speculum het vaakst wordt verward.
• Nursing. Dezelfde spreekkamer, maar dan zonder instrument.