Seksuele handelingen

Wat zijn seksuele handelingen?

Seksuele handelingen (Engels: sexual behaviors) is de verzamelnaam voor wat mensen seksueel met elkaar of met zichzelf doen: aftrekken en vingeren, orale seks, penis-in-vagina seks en anale seks. Het Nederlandse strafrecht gebruikt precies deze woorden en omschrijft nergens wélke handelingen dat zijn. Waar de grens ligt, verschilt per bron.

Waarom er geen sluitende lijst bestaat

Omdat de vraag “telt dit als seks?” empirisch is uitgezocht en het antwoord uiteenliep.

Stephanie Sanders en J. M. Reinisch legden hem in 1991 voor aan 599 studenten van een universiteit in het Midwesten van de Verenigde Staten, een aselecte gelaagde steekproef die representatief was voor de hele studentenpopulatie. Hun uitkomst verscheen in JAMA en is nog steeds het scherpste cijfer dat er over de grens van dit begrip bestaat: 59 procent vond dat orogenitaal contact geen “seks gehad” was. Over anale penetratie zei 19 procent hetzelfde. De onderzoekers concludeerden dat mensen sterk uiteenlopende opvattingen hebben over wat wel en niet meetelt.

Bedenk wat dat praktisch betekent. Als twee mensen afspreken dat ze “geen seks” hebben, kan de een daar iets heel anders onder verstaan dan de ander, en niet uit onwil. In mijn eigen gesprekken loopt dat meestal andersom: iemand noemt iets wat ze niet wil, en het blijkt bij navraag om een handeling te gaan die haar partner nooit als seks had geteld.

Hoe wet, gezondheidszorg en onderzoek de groep verschillend knippen

Drie instanties kijken naar hetzelfde rijtje handelingen en snijden het op drie manieren doormidden.

1. De wet snijdt bij binnendringen. Titel XIV van het Wetboek van Strafrecht, geldend sinds 1 juli 2024, laat de artikelen 240 tot en met 243 allemaal draaien om iemand die “met een persoon seksuele handelingen verricht”. Artikel 239 legt het begrip uit, maar dan alleen aan de kant van de dader: wie een ander handelingen laat verrichten of laat ondergaan door een derde, valt er ook onder. Wélke handelingen het zijn, staat er niet. De enige onderverdeling die de wet zelf maakt, zit in de strafmaat: handelingen die “bestaan uit of mede bestaan uit het seksueel binnendringen van het lichaam” maken van aanranding verkrachting, en van zes jaar negen.
2. De gezondheidszorg snijdt bij slijmvlies. De LCI-richtlijn Gonorroe van het RIVM kent vier groepen, en die lopen dwars door de eerste indeling heen: genitogenitaal contact (penis-vagina), genitoanaal (penis-anus), orogenitaal (“pijpen of beffen”) en oroanaal (“rimmen”). Voor een bacterie doet het er niet toe wie er binnendringt, alleen welk slijmvlies welk slijmvlies raakt.
3. Het onderzoek snijdt bij wat je kunt aankruisen. De Monitor Seksuele Gezondheid 2023 van Rutgers zet er in een voetnoot vier: “Met ‘seks’ bedoelen we aftrekken of vingeren, orale seks, penis-in-vagina seks of anale seks.” Masturberen en porno kijken staan in datzelfde rapport in een aparte tabel, buiten die definitie.

Geen van die drie is fout. Ze zijn gemaakt voor verschillende vragen, en dat is precies waarom iemand die een juridische, een medische en een populairwetenschappelijke tekst naast elkaar legt drie verschillende lijstjes vindt.

Hoe vaak welke handeling voorkomt

Naast elkaar gezet zien de cijfers er anders uit dan het gesprek erover.

Rutgers vroeg 12.551 Nederlanders wat er bij de laatste keer seks met hun laatste partner gebeurde. Penis-in-vagina seks kwam op 85 procent, vingeren of aftrekken op 73, orale seks op 58, seksspeeltjes op 20 en anale seks op 8 procent. Over een half jaar gemeten, bij 15.470 mensen, verschuift het beeld: masturberen staat dan bovenaan met 78 procent, hoger dan penis-in-vagina seks (64) en hoger dan elke andere handeling met een partner.

Dat is een merkwaardige uitkomst, want de handeling die het vaakst wordt gedaan valt in datzelfde rapport buiten de definitie van “seks”. Wie het rijtje als één categorie leest, ziet meteen wat de indeling weglaat.

Amerikaans onderzoek wijst dezelfde kant op. Debby Herbenick en collega’s brachten voor de Journal of Sexual Medicine een landelijk representatieve steekproef van 5.865 Amerikanen van 14 tot 94 jaar in kaart, langs zes handelingen: masturberen alleen, masturberen samen, orale seks geven, orale seks ontvangen, vaginale en anale penetratie. Hun bevinding: masturbatie kwam gedurende het hele leven voor en was in de puberteit én na het zeventigste jaar gewoner dan alles wat je met iemand anders doet.

En het rijtje zelf verandert over de jaren. Catherine Mercer en collega’s vergeleken in The Lancet drie Britse landelijke onderzoeken uit 1990-91, 1999-2001 en 2010-12, samen goed voor 15.162 deelnemers in de laatste ronde. Zij noteerden een verbreding van het heteroseksuele repertoire, “particularly in oral and anal sex”, en tegelijk iets wat zelden wordt genoemd: het aantal verschillende handelingen dat mensen doen neemt af met de leeftijd, en bij vrouwen sterker dan bij mannen.

Waarom dit rijtje kennen iets oplevert

Niet omdat je alles moet willen. Omdat je zonder woorden geen gesprek voert.

De winst zit in het onderscheid. Zolang “seks” één woord is, is elke vraag erover een ja-of-nee-vraag, en dan gaat het gesprek over of wel of niet in plaats van over wat en hoe.

• Voor jou als je twijfelt is het nut vooral dat je kunt zeggen welk deel je bedoelt. “Ik wil geen penetratie maar de rest wel” is een zin die je kunt uitspreken; “ik weet het nog niet” is dat niet.
• Voor twee mensen samen haalt het de vrijblijvendheid weg uit een afspraak. Dat is precies wat een yes/no/maybe-lijst of een checklist doet: het rijtje uit elkaar trekken zodat er per regel iets te kiezen valt.
• Voor wie met de gezondheidszorg te maken heeft scheelt het een misverstand. Een soa-test kijkt naar de plek die je noemt, en die volgt de indeling van het RIVM en niet die van jou.

De categorie ordent, meer niet. Dat een handeling in het rijtje staat, zegt niets over of jij hem wilt, en dat een handeling er níét in staat betekent evenmin dat je hem niet mag noemen.

Misverstanden

“Seks betekent penetratie.” Voor de wet is dat een strafmaatgrens en niet een definitie: de artikelen 240 tot en met 243 gaan over seksuele handelingen, met binnendringen als verzwarende omstandigheid. In de cijfers van Rutgers gebeurt er bij de laatste keer seks bijna altijd meer dan één ding tegelijk, want de percentages voor vier handelingen tellen samen ver boven de honderd op.

“Wat niet in het rijtje staat, telt niet mee.” De rijtjes van Rutgers, van Herbenick en van het RIVM zijn alle drie gemaakt om iets te kunnen tellen of bestrijden. Zoenen, aanraking, worship en alles wat op deze site onder BDSM valt, staan in geen van de drie, en dat maakt ze niet minder seksueel.

“Iedereen bedoelt hetzelfde als er ‘geen seks’ wordt afgesproken.” Dat is precies het misverstand dat Sanders en Reinisch hebben gemeten. Bij bijna zes op de tien viel orale seks buiten wat zij “seks gehad” noemden.

Wat er in gesprekken over dit rijtje gebeurt

Ik ben Victor, gigolo, ruim vijfentwintig jaar bezig met BDSM en met een achtergrond als psychotherapeut. Vrouwen die mij mailen beginnen zelden bij een handeling. Ze beginnen bij een gevoel, en de handelingen komen pas als ik ernaar vraag.

Het rijtje blijkt daarbij vaak veel korter dan het gesprek eromheen. Iemand schrijft dat ze “eigenlijk alles wel eens wil proberen” en noemt daarna drie dingen. Andersom komt ook voor: iemand zegt dat ze maar één ding wil, en gaandeweg blijkt dat ze het hele rijtje al kende en er alleen nooit over had gepraat.

De sterkste zet die ik ken is niet vragen wat iemand wil doen, maar wat iemand wil dat er níét gebeurt. Dat antwoord komt sneller, en het is bruikbaarder. Alles wat overblijft is dan het gesprek waard.

Wat je zelf kunt doen

• Noem de handeling in plaats van het woord seks wanneer je een afspraak maakt, want die twee zijn niet hetzelfde en dat is gemeten.
• Zet het rijtje op papier voordat je erover praat, bijvoorbeeld met een yes/no/maybe-lijst, zodat je per regel kunt kiezen in plaats van in het algemeen.
• Vraag bij een soa-test om de plekken die bij jouw handelingen horen, want een standaardtest kijkt niet vanzelf naar keel of anus.
• Spreek af wat er niet gebeurt voordat je afspreekt wat er wel gebeurt; dat antwoord is bij vrijwel iedereen concreter.
• Ga ervan uit dat het rijtje meebeweegt. Wat je vorig jaar niet wilde, hoeft dit jaar niet hetzelfde te zijn, en het Britse onderzoek laat zien dat repertoires over een leven heen echt veranderen.

Meer lezen

De twee grootste onderdelen staan hier apart uitgelegd: orale seks met de Nederlandse cijfers en de woordgeschiedenis, en anale seks met het risicoprofiel en de opbouw. Masturbatie is de handeling die de statistieken aanvoert en in de definities ontbreekt.

Buiten deze site zijn er twee documenten die het lezen waard zijn. De Monitor Seksuele Gezondheid 2023 van Rutgers staat gratis online en bevat alle tabellen waar de percentages hierboven uit komen, inclusief de uitsplitsingen naar leeftijd die deze pagina niet overneemt. En titel XIV van het Wetboek van Strafrecht is korter dan je denkt en leest verrassend goed, ook als je geen jurist bent.

Waar dit op deze site past

Uitzoeken welk deel van dit rijtje voor jou klopt hoeft geen afspraak te worden. Een gesprek kost niets en verplicht tot niets, en het is precies de plek waar zo’n rijtje concreet wordt: wat wel, wat niet, en wat je liever ter plekke beslist. Hoe zo’n gesprek loopt en wat ik er zelf in vraag, staat op de pagina over het kennismakingsgesprek. Wil je het daarna ook echt beleven, met aandacht en zonder haast, dan sluit intiem samenzijn daar het dichtst op aan.

Bronnen

• Would You Say You “Had Sex” If … ?. Stephanie A. Sanders & J. M. Reinisch, JAMA 281(3), 275-277, 1999 (DOI 10.1001/jama.281.3.275 en PMID 9918484, allebei apart getoetst; Crossref voert alleen de eerste auteur, PubMed geeft de tweede alleen met initialen en die zijn hier onaangevuld overgenomen). Levert dat de vraag in 1991 werd voorgelegd aan een aselecte gelaagde steekproef van 599 studenten die representatief was voor de studentenpopulatie van een staatsuniversiteit in het Midwesten, afkomstig uit 29 staten; dat 59 procent (95%-BI 54-63) aangaf dat orogenitaal contact geen “had sex” was en 19 procent hetzelfde zei over penis-anale penetratie; en de conclusie dat Amerikanen sterk uiteenlopende opvattingen hebben over welk gedrag wel en niet als “seks gehad” telt.
• Monitor Seksuele Gezondheid 2023. Rutgers, kenniscentrum seksualiteit, 2024. Levert de operationele definitie in voetnoot 1, woordelijk “Met ‘seks’ bedoelen we aftrekken of vingeren, orale seks, penis-in-vagina seks of anale seks”; tabel 2.1.5 over de vormen van seks met de laatste sekspartner (n=12.551) met 85 procent penis-in-vagina seks, 73 procent aftrekken of vingeren, 58 procent orale seks, 20 procent seksspeeltjes en 8 procent anale seks; en tabel 2.1.3 over de afgelopen zes maanden (n=15.470) met 78 procent masturberen, 64 procent penis-in-vagina seks, 63 procent aftrekken of vingeren, 54 procent orale seks, 51 procent pornogebruik en 9 procent anale seks, waarbij masturberen en porno kijken buiten de definitie van “seks” vallen.
• Wetboek van Strafrecht, titel XIV Seksuele misdrijven. Nederlandse wetgeving, geldende tekst; de titel geldt in deze vorm sinds 1 juli 2024. De artikelen zijn in de opgehaalde tekst zelf nagelezen en niet alleen via het anker benaderd. Levert dat artikel 239 uitsluitend uitbreidt wie er onder “degene die met een persoon seksuele handelingen verricht” valt en de handelingen zelf niet omschrijft; dat artikel 240 (schuldaanranding, ten hoogste twee jaar) en artikel 241 (opzetaanranding, ten hoogste zes jaar) draaien om seksuele handelingen verrichten terwijl de wil daartoe bij de ander ontbreekt; en dat de artikelen 242 en 243 dezelfde delicten verzwaren tot schuld- en opzetverkrachting, ten hoogste vier respectievelijk negen jaar, wanneer de handelingen “bestaan uit of mede bestaan uit het seksueel binnendringen van het lichaam”.
• Sexual behavior in the United States: results from a national probability sample of men and women ages 14-94. Debby Herbenick, Michael Reece, Vanessa Schick, Stephanie A. Sanders, Brian Dodge & J. Dennis Fortenberry, The Journal of Sexual Medicine 7(Suppl. 5), 255-265, 2010 (DOI 10.1111/j.1743-6109.2010.02012.x en PMID 21029383, apart getoetst; auteursvoornamen uit Crossref). Levert de steekproef van 5.865 Amerikanen van 14 tot 94 jaar (2.936 mannen, 2.929 vrouwen); de zes uitgevraagde handelingen, te weten masturbatie alleen, masturbatie met een partner, orale seks geven, orale seks ontvangen, vaginale penetratie en anale penetratie; en de vaststelling dat masturbatie gedurende het hele leven veel voorkwam en in de puberteit en vanaf zeventig jaar gewoner was dan seks met een partner.
• Changes in sexual attitudes and lifestyles in Britain through the life course and over time: findings from the National Surveys of Sexual Attitudes and Lifestyles (Natsal). Catherine H. Mercer, Clare Tanton, Philip Prah en collega’s, The Lancet 382(9907), 1781-1794, 2013 (DOI 10.1016/S0140-6736(13)62035-8 en PMID 24286784, apart getoetst; alleen de vrij toegankelijke samenvatting is gebruikt). Levert de vergelijking van Natsal-1 (1990-91), Natsal-2 (1999-2001) en Natsal-3, met 15.162 deelnemers in de laatste ronde (6.293 mannen, 8.869 vrouwen), afgenomen tussen 6 september 2010 en 31 augustus 2012; de vaststelling dat de reeks handelingen die mensen met een partner van het andere geslacht doen afneemt met de leeftijd, “especially in women”; en de geconstateerde verbreding van het heteroseksuele repertoire over de tijd, “particularly in oral and anal sex”.
• LCI-richtlijn Gonorroe. Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding, RIVM, publicatiedatum 29 juni 2024, laatst gewijzigd 3 augustus 2026. Op deze pagina alleen gebruikt voor de indeling die de richtlijn hanteert, woordelijk: “De belangrijkste verspreidingswegen zijn genitaal contact te weten contact tussen penis-vagina (genitogenitaal contact) en penis-anus (genitoanaal contact), en daarnaast orogenitaal (pijpen of beffen) of oroanaal contact (rimmen).”

Verwante begrippen

• Orale seks. Het onderdeel met de eigenaardigste woordgeschiedenis, en de handeling waarover de meeste onenigheid bestaat of hij meetelt.
• Beffen. Orale seks bij een vulva, met de herkomst van het woord cunnilingus en de rol van de clitoris erbij.
• Anale seks. Het onderdeel dat het minst voorkomt en de meeste voorbereiding vraagt.
• Masturbatie. De handeling die de cijfers aanvoert en in de meeste definities ontbreekt.
• Yes/no/maybe-lijst. Het formulier dat deze categorie regel voor regel uit elkaar trekt.
• Consent. Waar het over gaat zodra je per handeling afspreekt in plaats van in het algemeen.
• Safeword. Wat je gebruikt als een handeling tijdens de rit toch anders uitpakt.