Endorfine

Wat is endorfine?

Endorfine (Engels: endorphin) is een lichaamseigen opioïde die bij pijn en stress vrijkomt en die pijnbeleving, stemming en beloning bijstelt. Endorfines ontstaan uit het voorlopereiwit POMC, dat vooral in de voorkwab van de hypofyse wordt gemaakt. Bèta-endorfine is de bekendste vorm. In BDSM-uitleg krijgt endorfine de eer voor de roes tijdens een scène; dat verband is nooit aangetoond.

Wat endorfine met een BDSM-scène te maken heeft

In de uitleg die je overal tegenkomt: alles. In de metingen: veel minder.

Het bekende verhaal gaat zo. Tijdens een intense scène stroomt het lichaam vol endorfine en adrenaline, dat geeft de zwevende roes die mensen subspace noemen, en als die stoffen daarna wegzakken volgt de terugval. Je vindt die uitleg op honderden pagina’s, ook op de negentien blogartikelen van deze site waar het woord voorkomt.

Sprott en Randall gingen er in Journal of Positive Sexuality achteraan en stellen vast dat er geen onderzoek bestaat dat die fysiologische uitleg van de dip meteen na een scène ooit heeft getoetst. Het verhaal wordt van elkaar overgeschreven. Dat maakt het niet onwaar, maar wel onbewezen, en dat is iets anders.

Hoe endorfine werkt

Endorfine is een peptide dat op dezelfde receptoren aangrijpt als morfine, en dat je lichaam zelf maakt. De StatPearls-omschrijving zet het kort neer: endorfines ontstaan uit POMC, een prohormoon dat vooral in de voorkwab van de hypofyse wordt gemaakt, en ze stellen pijnbeleving, stemming en beloningsbanen bij. Bèta-endorfine is daarvan de langste en fysiologisch belangrijkste vorm.

Nu het probleem waar het bekende verhaal op stukloopt. Wat je in bloed meet, hoeft niet in je hoofd te komen. Siebers, Biedermann en Fuss stellen in The Neuroscientist dat endorfine in de bloedbaan geen groot effect op de hersenen heeft, omdat het door zijn waterminnende bouw de bloed-hersenbarrière niet passeert. Endocannabinoïden zijn vetminnend, komen er wel doorheen, en zijn daarmee de betere kandidaat.

Dezelfde onderzoeksgroep testte dat bij mensen. In een dubbelblind, gerandomiseerd onderzoek met 63 deelnemers blokkeerden ze de opioïdreceptoren met naltrexon en lieten ze de deelnemers 45 minuten hardlopen. De euforie kwam gewoon, de angst zakte gewoon, en het aandeel deelnemers dat een runner’s high meldde was in de naltrexongroep vergelijkbaar met dat in de placebogroep. Hun conclusie: die roes hangt bij mensen niet af van opioïdsignalering.

Wat er bij BDSM wél is gemeten, en wat je daaraan hebt

Eén onderzoeksgroep heeft precies deze vraag gesteld. Wuyts en collega’s testten 35 BDSM-koppels tijdens een echte interactie, met daarnaast 27 mensen zonder BDSM-interesse in een gewoon sociaal gesprek, en volgden cortisol, bèta-endorfine en de endocannabinoïden 2-AG en anandamide.

Bèta-endorfine zat er dus in. In de gerapporteerde uitkomsten komt het niet terug: daar staat dat de onderdanige deelnemers een stijging van cortisol en van endocannabinoïden lieten zien, en dat de dominante deelnemers alleen meer endocannabinoïden lieten zien wanneer er machtsspel bij zat. Het overzichtsartikel dat dezelfde groep twee jaar later schreef, over tien studies samen, komt tot hetzelfde rijtje: cortisol wijst op het stresssysteem, endocannabinoïden op het plezier- en beloningssysteem.

Wat heb je daaraan?

• Voor wie ontvangt verschuift de verklaring van “mijn endorfine zakt weg” naar iets dat wél is gemeten: stress die oploopt en daarna weer moet dalen.
• Voor wie de leiding heeft is het nuttig te weten dat de meetbare opbrengst aan die kant aan machtsspel hing en niet aan pijn.
• Voor een stel scheelt het valse zekerheid. Een dip uitleggen met chemie klinkt geruststellend en klopt waarschijnlijk niet.

Niets hiervan bewijst dat endorfine geen rol speelt. Bloedwaarden zeggen weinig over wat er in de hersenen gebeurt, de BDSM-studie was een pilot met Vlaamse deelnemers, en de auteurs noemen zelf dat de omvang beperkt is.

Misverstanden over endorfine

“De roes tijdens een scène is een endorfinerush.” Nooit aangetoond. In de enige studie die bèta-endorfine tijdens BDSM meenam, komen alleen cortisol en endocannabinoïden in de uitkomsten terug.

“Endorfine verklaart de dip achteraf.” Sprott en Randall wijzen erop dat de beschreven hormoonveranderingen zich in minuten afspelen en niet in dagen. Hun uitleg voor de late terugval staat bij drop.

“Wat voor hardlopers geldt, geldt hier ook.” Klopt, maar anders dan mensen denken: bij hardlopers is de roes juist overeind gebleven terwijl de opioïden geblokkeerd waren.

“Endorfine en adrenaline zijn twee kanten van dezelfde reactie.” Het zijn verschillende stoffen met een eigen route. Wat er over die andere is gemeten, staat bij adrenaline.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Ik heb het woord endorfine jarenlang zelf gebruikt om uit te leggen wat er gebeurde. Dat doe ik niet meer.

Mensen worden er rustiger van, niet onrustiger. “Je stresshormoon is opgelopen en moet weer zakken, en daar helpt tijd en gezelschap bij” landt beter dan een verhaal over stoffen die niemand kan controleren.

De praktijk klopt trouwens prima met de metingen. Ontvangen kost meer dan het lijkt, en de rekening komt niet tijdens maar erna. Op een bdsm-date plan ik die tijd erna daarom net zo bewust in als de scène zelf.

Wat je zelf kunt doen

• Gebruik het woord endorfine niet als verklaring voor wat je voelt; het legt iets uit dat niemand heeft nagemeten.
• Kijk naar de opbouw in plaats van naar de stof. Rustig beginnen werkt, en dat is een reden om op te warmen ook als de chemie erachter onduidelijk is.
• Behandel een dip als stress die moet zakken, met eten, warmte en gezelschap, en niet als een tekort dat je moet aanvullen.
• Wees achterdochtig bij elke pagina die precies weet welke stof wat doet, want de enige BDSM-studie die het mat rapporteert iets anders.
• Vraag na afloop hoe het gaat en doe dat nog een keer twee dagen later, want dat is de maatregel die wél op iets steunt.

Meer lezen over endorfine

Op deze site staat wat er over die andere stof is gemeten bij adrenaline, de terugslag zelf bij drop, en de zorg eromheen bij aftercare.

Buiten deze site is het overzichtsartikel van Wuyts en Morrens het beste vertrekpunt: het brengt alle tien de studies bij elkaar die ooit een biomarker bij BDSM hebben gemeten, en is eerlijk over hoe dun die stapel nog is.

Bronnen

• Between Pleasure and Pain: A Pilot Study on the Biological Mechanisms Associated With BDSM Interactions in Dominants and Submissives. Wuyts, De Neef, Coppens, Fransen, Schellens, Van Der Pol & Morrens, The Journal of Sexual Medicine 17, 784–792, 2020. 35 BDSM-koppels plus 27 controledeelnemers; cortisol, bèta-endorfine en de endocannabinoïden 2-AG en anandamide werden gevolgd, en in de uitkomsten staan alleen de stijging van cortisol en endocannabinoïden bij onderdanigen en van endocannabinoïden bij dominanten tijdens machtsspel.
• The Biology of BDSM: A Systematic Review. Wuyts & Morrens, The Journal of Sexual Medicine 19, 144–157, 2022. Tien studies samengebracht; cortisolveranderingen bij onderdanigen wijzen op het stresssysteem, endocannabinoïdveranderingen op het plezier- en beloningssysteem.
• Exercise-induced euphoria and anxiolysis do not depend on endogenous opioids in humans. Siebers, Biedermann, Bindila, Lutz & Fuss, Psychoneuroendocrinology 126, 105173, 2021. 63 deelnemers, dubbelblind en placebogecontroleerd; het blokkeren van opioïdreceptoren met naltrexon voorkwam de euforie en de daling van angst na 45 minuten hardlopen niet.
• Do Endocannabinoids Cause the Runner’s High? Evidence and Open Questions. Siebers, Biedermann & Fuss, The Neuroscientist 29(3), 352–369, 2023. Levert dat endorfine in de bloedbaan door zijn waterminnende bouw de bloed-hersenbarrière niet passeert en daarom weinig effect op de hersenen heeft, terwijl endocannabinoïden dat wel doen.
• Biochemistry, Endorphin. Chaudhry & Rahimi, StatPearls, bijgewerkt 2025. Levert dat endorfines ontstaan uit het prohormoon POMC in de voorkwab van de hypofyse, dat zij pijnbeleving, stemming en beloningsbanen bijstellen, en dat bèta-endorfine de langste en fysiologisch belangrijkste vorm is.
• Black and Blues: Sub Drop, Top Drop, Event Drop and Scene Drop. Sprott & Randall, Journal of Positive Sexuality 2, 2016. Levert dat er geen onderzoek bestaat dat de fysiologische uitleg van de directe terugval ooit heeft getoetst, en dat de beschreven hormoonveranderingen zich in minuten afspelen en niet in dagen.

Verwante begrippen

• Adrenaline. De andere stof uit hetzelfde verhaal, met wat daarvan is gemeten.
• Drop. De terugslag die vaak aan endorfine wordt toegeschreven.
• Aftercare. Wat er wél helpt als de scène voorbij is.
• Domspace. De toestand aan de gevende kant, gemeten als flow en niet als chemie.
• Opwarmen. De fase waaraan endorfine het vaakst wordt toegeschreven, en wat er in plaats daarvan gebeurt.
• Pijngrens. De drempel die tijdens een scène wél meetbaar omhooggaat.
• Subspace is de naaste buur.