Voyeur

Wat is een voyeur?

Een voyeur (Engels: voyeur, hetzelfde woord) is iemand die seksueel opgewonden raakt van toekijken bij naaktheid, uitkleden of seks van een ander. Het woord benoemt de persoon; de voorkeur zelf heet voyeurisme. In de scene kiest iemand het als rol, daarbuiten is het bijna altijd een verwijt.

Waar het woord vandaan komt

Uit het Frans, en het bestond eerder voor de persoon dan voor de voorkeur.

Etymonline dateert voyeur op 1889 als Frans woord in het Engels, letterlijk “iemand die kijkt of inspecteert”, van voir “zien”, uit het Latijnse videre. De oudste aanhaling erbij is vijf jaar ouder en komt uit La Prostitution Contemporaine van Léo Taxil, 1884: “Je ne puis pourtant omettre une catégorie de sadistes assez étonnants; ce sont ceux qu’on désigne sous le nom de ‘voyeurs.’ Ceux-ci cherchent une excitation dans les spectacles impudiques.” De kijkers werden dus meteen bij de sadisten ingedeeld, wat de toon van het woord voor de volgende eeuw heeft gezet.

Het woord voor de voorkeur kwam pas veel later. Voyeurism dateert etymonline op 1913, voyeuristic op 1919 en voyeurist op 1955, met de aantekening dat dat laatste een overbodige variant is. Vierentwintig jaar lang bestond er dus wel een naam voor het soort mens en niet voor wat hij deed.

In het Nederlands is het woord nooit ingeburgerd geraakt in de woordenboeken die de hedendaagse taal beschrijven. Het Algemeen Nederlands Woordenboek van het Instituut voor de Nederlandse Taal heeft geen lemma voyeur en geen lemma voyeurisme, terwijl gluurder er wel in staat. Het Nederlands had zijn eigen woord al, en het geleende woord bleef het deftige alternatief.

Waarom mensen zichzelf zo noemen

Omdat kijken in de scene een rol kan zijn in plaats van een betrapping.

In een ruimte met huisregels, bijvoorbeeld op een speelfeest, is toekijken een van de manieren om mee te doen, en wie dat het prettigst vindt heeft daar een woord voor nodig. Dat is precies de reden dat voyeur daar wél als zelfgekozen label werkt en op straat niet: in het ene geval hebben de bekeken mensen ervoor gekozen, in het andere niet.

Waar dit op deze site past

Kijken zonder meedoen is een van de vaakst genoemde wensen die mensen bij mij aandragen, en meestal is het geen fetisj maar een manier om ergens te beginnen. Hoe zo’n afspraak wordt opgebouwd, staat op de pagina over de BDSM-date.

Bronnen

• Voyeur. Douglas Harper, Online Etymology Dictionary. Levert de datering van voyeur op 1889 als Frans woord in het Engels, de letterlijke betekenis “one who views or inspects” via het Franse voir uit het Latijnse videre, de aanhaling uit La Prostitution Contemporaine van Léo Taxil uit 1884 waarin voyeurs als een categorie sadisten worden opgevoerd, en de latere dateringen van de afgeleide woorden: voyeurism 1913, voyeuristic 1919 en voyeurist 1955, dat laatste met de kwalificatie “a needless variant”.
• Gluurder. Algemeen Nederlands Woordenboek, Instituut voor de Nederlandse Taal. Gebruikt als negatieve controle en als tegenhanger: het ANW voert gluurder op als persoonsnaam, afgeleid van het werkwoord gluren, terwijl het op voyeur en op voyeurisme antwoordt dat het artikel er niet in staat. Het Nederlandse woord is dus gelexicaliseerd en het Franse leenwoord niet.

Verwante begrippen

Een voyeur is de persoon achter voyeurisme, en op die pagina staan de cijfers, de wet en de afspraken.

• Voyeurisme. De voorkeur zelf, met wat er in Nederland wel en niet strafbaar aan is.
• Exhibitionisme. De andere kant van dezelfde vraag: wie heeft ervoor gekozen om gezien te worden.
• Openbaar spel. Het bredere begrip voor spelen met publiek erbij, en wat de wet daarvan vindt.
• Speelfeest. Waar aan de kant staan geen buitenstaan is.
• Cuckold. De rol waarin het kijken zelf de kern van de afspraak is.
• BDSM-test. Waar dit soort rolwoorden voor veel mensen vandaan komt, en wat zo’n uitslag wel en niet betekent.