Voyeurisme

Wat is voyeurisme?

Voyeurisme (Engels: voyeurism) is seksuele opwinding door het kijken naar anderen die naakt zijn, zich uitkleden of seks hebben. Er zijn twee soorten, en het onderscheid is de hele kwestie: kijken waarvoor de ander heeft gekozen, tegenover kijken naar iemand die het niet weet. Dat tweede raakt in Nederland aan het strafrecht zodra er een lens bij komt.

Wat voyeurisme in de praktijk betekent

Meestal als iemand die aan de rand van de kamer staat en niets doet.

De afgesproken vorm is de gewoonste. Op een speelfeest of in een club met open speelruimte staat er publiek langs de kant, en de regel daar is: met je ogen mag, met je handen niet. Een stel dat thuis iemand vraagt om alleen toe te kijken doet in wezen hetzelfde, en zodra er een partner bij hoort schuift dat op naar cuckolding.

De andere variant heeft geen afspraak. Iemand kijkt naar een raam of een kleedkamer en de bekeken persoon weet er niets van. Dat is geen fellere versie van het eerste maar een andere handeling, want precies wat de eerste draagt ontbreekt.

Hoe vaak voyeurisme voorkomt

Ongeveer één op de dertien mensen, in het enige goede bevolkingsonderzoek dat er over bestaat.

Dat onderzoek is Zweeds. Långström en Seto legden in 1996 een steekproef van 2.450 willekeurig gekozen inwoners tussen de 18 en 60 jaar een vragenlijst voor, en publiceerden de uitkomst in Archives of Sexual Behavior. 191 deelnemers, 7,7 procent, zeiden ooit opgewonden te zijn geraakt van het bespieden van anderen tijdens seks. Wie dat meldde was vaker een man, had in het algemeen meer belangstelling voor seks, en scoorde tegelijk hoger op psychische klachten en lager op tevredenheid met zijn leven.

De MSD Manual splitst datzelfde onderzoek naar geslacht: ongeveer 12 procent van de mannen en 4 procent van de vrouwen rapporteerde ooit voyeuristisch gedrag, met een verhouding van 2 op 1 tot 3 op 1. Diezelfde bron waarschuwt er meteen bij dat de rondzingende percentages van 10 tot 40 uit onderzoek met zwakke opzet komen, meestal onder gedetineerden.

Wat er níet uit volgt is een diagnose. Voyeuristische belangstelling blijft bij de meeste mensen onder de klinische drempel: zes maanden, minstens achttien jaar, plus lijden of belemmering, of handelen naar de aandrang bij iemand die niet instemde.

Waar de wet begint

Niet bij het kijken, maar bij het apparaat.

Het woord kwam in het Nederlands binnen met precies die vraag. De oudste vindplaats van voyeurisme in het KB-krantenarchief staat in Trouw van 10 augustus 1962, in een filmkroniek over de verborgen camera. De schrijver vraagt “tot hoever mag men gaan in het bespieden van de argeloze medemens” en waar de grens ligt met “een ongezond ‘voyeurisme’”. Het ging dus niet over seks maar over filmen zonder dat iemand het weet.

Zestig jaar later staat dat in de wet. Artikel 139f van het Wetboek van Strafrecht straft wie met een technisch hulpmiddel waarvan de aanwezigheid niet duidelijk kenbaar is gemaakt, opzettelijk en wederrechtelijk een afbeelding maakt van iemand in een woning of op een andere niet voor het publiek toegankelijke plaats: maximaal een jaar cel of een geldboete van de vierde categorie. Op een openbare plek geldt artikel 441b, met maximaal twee maanden hechtenis.

Wat in beide bepalingen ontbreekt is het kijken zelf. De strafbaarheid hangt aan het verborgen apparaat, en dat maakt de camera de scherpste grens die dit onderwerp kent.

Waarom mensen naar anderen kijken

Om iets te zien wat niet voor jou is opgevoerd.

De aantrekkingskracht zit in de echtheid. Wat trekt is niet het naakt maar de wetenschap dat wat je ziet niet voor jou wordt gedaan. Dat verklaart waarom kijken op een speelfeest een andere lading heeft dan porno.

• Voor wie kijkt is de winst dat er niets van je wordt gevraagd: niet presteren, niet uit de kleren, niets bedenken.
• Voor wie bekeken wordt verandert de blik iets aan wat er gebeurt, en dat is de reden dat exhibitionisme zo vaak in hetzelfde gezelschap opduikt.
• Voor een stel is toekijken een van de weinige manieren om iets met een derde te doen zonder aanraking.

In datzelfde Zweedse materiaal loopt deze voorkeur mee met een lagere levenstevredenheid en met meer klachten. Een samenhang is geen oorzaak, maar het is ook geen reden om te doen alsof hier niets aan zit.

Wat voyeurisme niet is

“Voyeurisme en exhibitionisme zijn hetzelfde.” Het zijn tegengestelde rollen: kijken tegenover bekeken worden. In de Zweedse steekproef kwamen ze vaak bij dezelfde mensen voor, en dat maakt er nog geen één voorkeur van.

“Kijken is strafbaar.” Als zodanig niet. Wat de wet verbiedt is het maken van een afbeelding met een verborgen apparaat, en dat is iets anders dan kijken.

“Wie porno kijkt is een voyeur.” Dan zou vrijwel iedereen het zijn. In de klinische omschrijving hoort erbij dat de bekeken persoon niets vermoedt.

“Het is altijd een stoornis.” Zonder de criteria hierboven is het een voorkeur en geen diagnose.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. De vraag die mij over dit onderwerp bereikt komt zelden van iemand die wil bespieden en bijna altijd van iemand die wil kijken naar wat zij zelf heeft geregeld.

Kijken wordt vaak bedoeld als “ik hoef niet mee te doen”. In de praktijk houdt dat zelden een heel uur stand. Wie twintig minuten toekijkt zit er meestal al half in, en dat is geen probleem zolang je van tevoren hebt afgesproken dat het mag.

Het tweede: mensen onderschatten hoeveel het uitmaakt of degene die bekeken wordt jou kan zien. Kijken vanuit een hoek waar zij je niet ziet is iets anders dan kijken terwijl ze je aankijkt, en dat verschil bepaalt vaker de avond dan de handeling zelf.

Wat je zelf kunt doen

• Vraag toestemming aan degene die bekeken wordt, niet aan degene die naast je staat; alleen de eerste kan hem geven.
• Regel de kijker vooraf in plaats van er onderweg een te vinden; dat is het hele verschil tussen de twee vormen hierboven.
• Zet telefoons weg en zeg dat hardop. De strafbaarheid begint bij het verborgen apparaat, de gerustheid bij het horen dat het weg is.
• Spreek af of er oogcontact mag zijn. Dat verandert de ervaring van kijken meer dan afstand of licht.
• Praat met een hulpverlener zodra kijken iets wordt wat je niet meer kiest. Dat is precies de situatie waarvoor de klinische criteria zijn geschreven.

Meer lezen over voyeurisme

Op deze site beschrijft het artikel over voyeurisme als fantasie hoe dit verlangen in relaties uitpakt en gaat openbaar spel over de ruimtes waarin kijken is afgesproken. Buiten deze site geeft de professionele MSD Manual de klinische grens, en staat de wettekst zelf op wetten.overheid.nl.

Waar dit op deze site past

Voyeurisme hoort niet bij wat ik aanbied, en toch komt de vraag erachter, mag ik kijken zonder mee te doen, zo vaak langs dat hij een gesprek verdient. Hoe een afspraak wordt opgebouwd, staat op de pagina over de BDSM-date.

Bronnen

• Exhibitionistic and voyeuristic behavior in a Swedish national population survey. Långström & Seto, Archives of Sexual Behavior 35(4), 427-435, 2006 (PMID 16900414). Bevolkingssteekproef van 2.450 Zweden van 18 tot 60 jaar. Levert het aantal dat ooit opwinding meldde door anderen tijdens seks te bespieden, 191 deelnemers oftewel 7,7 procent, en het profiel dat daarbij hoort: vaker mannen, hogere scores op psychische klachten, lagere levenstevredenheid en in het algemeen meer seksuele belangstelling en activiteit. Het spiegelgetal voor het tonen van de geslachtsdelen ligt op /nl/term/exhibitionisme, dat sinds batch 48 alleen die helft draagt.
• Voyeuristic Disorder (Voyeurism). MSD Manual Professional Edition; geschreven door George R. Brown, peer review door Mark Zimmerman, volledige herziening oktober 2025 en bijgewerkt in januari 2026. Levert de omschrijving van voyeurisme als opwinding bij een volwassene door het bekijken van mensen die naakt zijn, zich uitkleden of seks hebben; de constatering dat voyeuristische belangstelling bij de meeste mensen onder de klinische drempel blijft; de criteria zelf (minimaal zes maanden, minstens achttien jaar, plus aantoonbaar lijden of belemmering dan wel handelen naar de aandrang bij een niet-instemmende ander); het gegeven dat gerapporteerde prevalenties van 10 tot 40 procent uit onderzoek met zwakke opzet komen en dat het meeste materiaal uit gedetineerde groepen stamt; en, uit het Zweedse bevolkingsonderzoek dat deze bron als noot 4 aanhaalt, ongeveer 12 procent van de mannen en 4 procent van de vrouwen die ooit voyeuristisch gedrag rapporteerden, met een verhouding van 2 op 1 tot 3 op 1.
• Wetboek van Strafrecht, artikel 139f. Wetten.overheid.nl, geldende versie (fragment teruggevonden in de opgehaalde html). Levert de strafbaarstelling van wie, gebruikmakend van een technisch hulpmiddel waarvan de aanwezigheid niet op duidelijke wijze kenbaar is gemaakt, opzettelijk en wederrechtelijk van een persoon in een woning of op een andere niet voor het publiek toegankelijke plaats een afbeelding vervaardigt, met ten hoogste een jaar gevangenisstraf of een geldboete van de vierde categorie. De openbare tegenhanger staat in artikel 441b, met ten hoogste twee maanden hechtenis of een geldboete van de derde categorie.
• De verborgen camera. Filmkroniek door dr. H.S. Visscher. Trouw, 10 augustus 1962. Krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek, OCR woord voor woord nagelezen. De oudste van 1.549 vindplaatsen van voyeurisme in dat archief. Levert de vraag die de auteur bij het gebruik van de verborgen camera in de documentaire stelt, “tot hoever mag men gaan in het bespieden van de argeloze medemens”, en zijn formulering van de grens tussen echte betrokkenheid bij de medemens en “een ongezond ‘voyeurisme’”.

Verwante begrippen

• Voyeur. De persoon achter deze voorkeur, met de herkomst van het woord.
• Exhibitionisme. De tegenrol, met de eigen strafbepaling en de klinische grens.
• Openbaar spel. De ruimtes waarin toekijken vooraf is geregeld in plaats van toevallig.
• Speelfeest. De avond met huisregels waarop kijken een afgesproken manier van meedoen is.
• Cuckolding. Kijken naar je eigen partner met iemand anders, met het onderzoek daarachter.
• Consent. Waarom toestemming bij kijken van de bekeken persoon moet komen en niet van het gezelschap.