Fetisj

Wat is een fetisj?

Een fetisj (Engels: fetish) is een voorwerp, materiaal, lichaamsdeel of situatie waaraan iemand een sterke en heel specifieke erotische lading toekent. Bij een fetisj zit de opwinding in dat ene ding en niet in de persoon als geheel. Een fetisj is een voorkeur; pas als iemand er zelf onder lijdt, spreekt de psychiatrie van een stoornis.

Hoe een fetisj er in de praktijk uitziet

Alledaagser dan het woord doet vermoeden. Een fetisj is zelden een ander soort seks, maar één element dat erbij moet zijn wil het echt werken.

Scorolli en collega’s brachten voor International Journal of Impotence Research 381 internetdiscussiegroepen in kaart, met minstens vijfduizend deelnemers. Twee categorieën vulden bijna twee derde: lichaamsdelen 33 procent en lichaamsgebonden voorwerpen 30 procent. Voeten stonden bovenaan.

Een typisch geval: iemand vindt leer opwindend. Niet als plaatje op een scherm, maar als het er is. De handschoen die aanblijft, de geur, het geluid als er iets beweegt. Zonder leer gebeurt er nog wel wat, met leer gaat het sneller. Dat is de hele fetisj. Geen scenario, geen rol, één materiaal dat de schakelaar omzet.

Waar het woord fetisj vandaan komt

Uit de Portugese handel op de West-Afrikaanse kust, en pas eeuwen later uit de psychologie. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands tekent fetisso op in 1602, in een Nederlandse reisbeschrijving, als “voorwerp (of dier) waaraan goddelijke eer wordt bewezen”. Daarachter zit het Portugese feitiço, toverij, uit het Laatlatijnse factīcius, kunstmatig, en uiteindelijk uit facere: maken.

De seksuele betekenis is jonger. Het Engels kent hem vanaf 1901, het Nederlands vanaf 1919, en dan als “voorwerp of normaal niet erogeen lichaamsdeel dat seksuele opwinding veroorzaakt”. Bijna woordelijk wat de DSM-5 er een eeuw later nog van maakt. Dat het woord zo zwaar klinkt, komt van de vier eeuwen afgodsbeeld eronder.

Waarom een fetisj zo sterk werkt

Omdat een fetisj precies is, en precisie is in seks zeldzaam.

Wie een fetisj heeft, weet wat werkt. Geen zoeken, geen inschatten. Voor een partner is dat concretere informatie dan het antwoord op “wat wil je dan?”.

• Voor wie de fetisj heeft bestaat er iets waar de opwinding betrouwbaar op reageert, ook op een dag dat de rest niet meewerkt.
• Voor de partner valt het giswerk weg: een fetisj is een aanwijzing, geen gevoel dat je moet raden.
• Voor een stel is het vaak de eerste keer dat er hardop over voorkeuren wordt gepraat.

Zeldzaam is het niet. Joyal en Carpentier ondervroegen voor The Journal of Sex Research 1.040 inwoners van Québec: bijna de helft had belangstelling voor minstens één parafiele categorie. Fetisjisme kwam bij mannen én vrouwen boven de 15,9 procent uit die als statistisch ongewoon geldt, zonder significant verschil tussen de seksen.

Een fetisj neemt niets weg. Loopt de opwinding uitsluitend nog via dat ene ding, dan wordt het voor een partner smal.

Hoe mensen een fetisj met een partner delen

Vaak veel later dan ze zelf willen. De volgorde die in de praktijk het beste uitpakt:

1. Benoem eerst wat het is, in gewone woorden, zonder verontschuldiging vooraf.
2. Zeg daarna hoe groot het is: iets wat je leuk vindt, of iets zonder welke er bij jou weinig op gang komt.
3. Stel pas dan voor wat je zou willen, en hoe klein dat mag beginnen.

Timing scheidt de zorgvuldige versie van de onzorgvuldige. Midden in bed is de slechtste plek voor dit gesprek, want daar wordt elk antwoord meteen een beslissing.

Wat een fetisj niet is

“Een fetisj is een psychische aandoening.” Nee. De American Psychiatric Association zegt het zelf kort: de meeste mensen met een atypische seksuele belangstelling hebben geen psychische aandoening. De DSM-5 eist voor fetishistic disorder zes maanden intense opwinding door niet-levende voorwerpen of niet-genitale lichaamsdelen, én klinisch relevante last of beperking. Zonder dat tweede deel geen diagnose.

“De WHO ziet dat strenger.” Andersom. De werkgroep achter de ICD-11 stelde voor om F65.0 Fetishism, F65.1 Fetishistic transvestism en F65.5 Sadomasochism te schrappen; Denemarken, Zweden, Noorwegen en Finland hadden ze toen al van hun nationale diagnoselijsten gehaald.

“Een fetisj is hetzelfde als een fetishfeest.” Een fetishfeest is een avond met een kledingcode. Je kunt er komen zonder één fetisj te hebben, en je kunt een fetisj hebben en er nooit één bezoeken.

“Fetisjen zijn iets van mannen.” Dat beeld komt uit ouder onderzoek onder klinische populaties. Joyal en Carpentier vonden bij fetisjisme geen significant verschil tussen de seksen.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Een fetisj komt bij mij bijna nooit als onderwerp binnen. Hij komt binnen als bekentenis.

De wanverhouding tussen de spanning vooraf en het gesprek zelf is groot. Iemand heeft er soms jaren over gedaan, en dan staat het er in één zin. De fetisj is zelden het probleem. Het zwijgen eromheen is dat wel, want zwijgen maakt van een voorkeur een geheim, en een geheim vraagt onderhoud.

Verder onderschatten mensen hoe klein de eerste stap mag zijn. Eén handschoen, tien minuten. Genoeg om te weten of het is wat je dacht.

Wat je zelf kunt doen

• Zeg wat het is voordat je zegt wat je wilt. Het voorwerp of het lichaamsdeel eerst, het voorstel daarna.
• Zeg hoe groot je fetisj is, want het verschil tussen “dit vind ik leuk” en “hier begint het bij mij” bepaalt wat een partner ermee kan.
• Begin met het kleinste onderdeel dat de fetisj raakt, niet met de hele scène uit je hoofd.
• Kies een moment buiten bed, zodat niemand ter plekke iets moet beslissen.
• Zoek hulp bij een arts of therapeut als je er zelf onder lijdt, of als je fetisj mensen betrekt die daar niet mee hebben ingestemd. Dat is de grens die de DSM-5 aanhoudt.

Meer weten over fetisjen

Op deze site staan de fetisjen met een eigen ingang los uitgewerkt: boot worship over laarzen en voetfetisj over voeten. De sociale kant staat bij fetishfeest, de paraplu bij BDSM.

Buiten deze site geeft de factsheet van de American Psychiatric Association het kortste eerlijke antwoord op de vraag of een fetisj een aandoening is. Hoe het bij de WHO ligt, lees je bij Reed en collega’s.

Waar dit op deze site past

Heb je een fetisj die je nooit met iemand hebt kunnen uitproberen, dan is het gesprek erover de eerste stap en niet het spel zelf. Op de pagina over de BDSM-date staat hoe zo’n avond wordt voorbereid: wat je vooraf doorgeeft en hoe we afspreken hoever het gaat.

Bronnen

• Paraphilic Disorders. American Psychiatric Association, 2013. Levert de vaststelling dat de meeste mensen met een atypische seksuele belangstelling geen psychische aandoening hebben, de twee voorwaarden die de DSM-5 aan een parafiele stoornis stelt, en dat fetishistic disorder een van de acht benoemde parafiele stoornissen is.
• DSM-5 and Paraphilic Disorders. First, The Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law 42(2), 191–201, 2014. Herdrukt met toestemming de DSM-5-criteria: minimaal zes maanden terugkerende en intense opwinding door niet-levende voorwerpen of een sterk gerichte aandacht voor niet-genitale lichaamsdelen, plus klinisch relevante last of beperking in het functioneren.
• Disorders related to sexuality and gender identity in the ICD-11. Reed, Drescher, Krueger e.a., World Psychiatry 15(3), 205–221, 2016. Levert het voorstel van de WHO-werkgroep om F65.0 Fetishism, F65.1 Fetishistic transvestism en F65.5 Sadomasochism uit de classificatie te schrappen, dat Denemarken, Zweden, Noorwegen en Finland dat al hadden gedaan, en het uitgangspunt dat een ongewoon opwindingspatroon zonder last, disfunctie of schade geen psychische aandoening is.
• The Prevalence of Paraphilic Interests and Behaviors in the General Population: A Provincial Survey. Joyal & Carpentier, The Journal of Sex Research 54(2), 161–171, 2017. Onderzoek onder 1.040 inwoners van Québec; levert dat bijna de helft belangstelling had voor minstens één parafiele categorie, dat fetisjisme boven de 15,9 procent uitkwam die als statistisch ongewoon geldt, en dat het verschil tussen mannen en vrouwen bij fetisjisme niet significant was.
• Relative prevalence of different fetishes. Scorolli, Ghirlanda, Enquist, Zattoni & Jannini, International Journal of Impotence Research 19(4), 432–437, 2007. 381 internetdiscussiegroepen met naar schatting minstens vijfduizend deelnemers; levert de verdeling over lichaamsdelen (33%), lichaamsgebonden voorwerpen (30%), gedrag van anderen (18%), eigen gedrag (7%), sociaal gedrag (7%) en niet-lichaamsgebonden voorwerpen (5%), en dat voeten bovenaan staan.
• Fetisj. Philippa, Debrabandere, Quak, Schoonheim & Van der Sijs, Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 2003–2009, via etymologiebank.nl. Levert de eerste Nederlandse vindplaats fetisso uit 1602, de herkomst via Portugees feitiço en Laatlatijn factīcius uit facere, en de seksuele betekenis vanaf 1901 in het Engels en 1919 in het Nederlands.

Verwante begrippen

• BDSM. De paraplu die begint waar bij een fetisj macht of pijn bij komt.
• Fetishfeest. De avond met een kledingcode, waar een fetisj geen toegangseis is.
• Boot worship. De fetisj voor laarzen, met de rituelen erbij.
• FetLife. Het netwerk waar je fetisjen als lijstje op je profiel zet.
• Foodplay. De fetisj waarbij eten het materiaal is, met de hygiënekant erbij.
• Golden shower. De handeling binnen urolagnie, de fetisj waarbij urine het materiaal is.
• Kink. De ruimere kring waar een fetisj onder valt, met de Nederlandse cijfers.
• Voetfetisj. De meest voorkomende fetisj van allemaal, met de hersenverklaring die in 2014 sneuvelde.
• Uniformfetisj. Het randgeval waarin niet het voorwerp maar zijn betekenis de opwinding draagt.