Voetfetisj

Wat is een voetfetisj?

Een voetfetisj (Engels: foot fetish, in vakliteratuur podofilie) is seksuele opwinding door voeten. Het is de meest voorkomende fetisj die op een niet-geslachtelijk lichaamsdeel is gericht. De sterkte verschilt sterk: van voeten mooi vinden zoals je een rug mooi vindt, tot voeten nodig hebben om klaar te komen.

Hoe een voetfetisj er in de praktijk uitziet

Zelden als het uiterste dat mensen zich erbij voorstellen.

De meeste mensen met een voetfetisj vinden voeten opwindend zoals anderen een hals of een rug opwindend vinden: het is waar de aandacht naartoe gaat, en het bepaalt niet de hele seks. Aan het andere uiterste zit de vorm waarin voeten de enige route naar een orgasme zijn, en die groep is klein.

Waar de aandacht precies op valt verschilt sterk per persoon. De een let op vorm en zolen, de ander op nagellak, kousen of schoenen, en een derde vooral op geur. Dat verklaart waarom twee mensen met “hetzelfde” zich in elkaars beschrijving niet herkennen.

Hoe gewoon het is, blijkt uit het enige grote onderzoek dat fetisjen ooit tegen elkaar heeft afgewogen. Scorolli en collega’s telden in International Journal of Impotence Research 381 internetdiscussiegroepen, goed voor minstens vijfduizend mensen. Geen enkel ander onderwerp van voorkeur kwam er zo vaak in voor als voeten.

Waarom mensen denken dat het door de hersenen komt

Omdat er een verklaring bestaat die iedereen kent, en die is getoetst en gesneuveld.

Het idee is oud. In de catalogus bij een tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum stond in 1972 een passage van de psychiater Havelock Ellis over “een bijna natuurlijke basis voor voet-fetisjisme in de tendentie de voet in verband te brengen met de geslachtsorganen”, en de recensent van De Tijd nam die zin over. Ouder wordt het Nederlands niet: dit is de eerste keer dat voetfetisjisme in een Nederlandse krant staat.

De neuroloog V.S. Ramachandran gaf dat idee in 1994 een lichamelijke vorm. In de hersenschors ligt een kaart van het lichaam, en daarop grenst het gebied voor de voeten aan het gebied voor de geslachtsdelen; overspraak tussen die twee gebieden zou de voorkeur kunnen verklaren. Hij leverde daar geen experimenteel bewijs bij, en het verhaal ging desondanks de wereld over.

In 2014 is het gemeten. Oliver Turnbull en collega’s lieten in Cortex ongeveer 800 deelnemers uit de Britse eilanden en Afrika ten zuiden van de Sahara 41 lichaamsdelen beoordelen op erotische gevoeligheid. De voeten scoorden opvallend laag, en de beoordelingen van lichaamsdelen die in de hersenschors naast elkaar liggen hingen niet met elkaar samen. Hun conclusie is dat de kaarttheorie geen steun vindt. Waar een voetfetisj wél vandaan komt, weet niemand.

Waarom mensen voeten opwindend vinden

Om redenen die per persoon verschillen, en dat is geen ontwijkend antwoord maar de stand van het onderzoek.

De verklaringen die mensen zelf geven vallen in drie richtingen uiteen: het onderdanige (een voet is het laagste punt en aandacht ervoor is meteen een houding), het zintuiglijke (een voet reageert sterk en zichtbaar) en het verbodene (voeten horen bedekt te blijven).

• Voor wie de fetisj heeft is de winst dat er een aanknopingspunt is dat niets kost en niets vraagt. Er hoeft niemand uit de kleren.
• Voor een partner blijkt het vaak veel makkelijker mee te doen dan gedacht, omdat er een gewone handeling in zit waar zij zelf iets prettigs aan overhoudt.
• Voor een stel neemt het een gesprek weg dat anders eindeloos wordt uitgesteld, want dit is een van de weinige voorkeuren die je in tien minuten kunt uitproberen.

Er is één historische verklaring die vaak wordt aangehaald en die je met een korrel zout moet nemen. Giannini en collega’s stelden in Psychological Reports voor dat belangstelling voor voeten toeneemt tijdens epidemieën van seksueel overdraagbare aandoeningen, en telden een sterke stijging van voetafbeeldingen in pornografie tijdens de aidsepidemie. Het is een verkennend onderzoek, de auteurs noemen het zelf zo, en het meet afbeeldingen en geen mensen.

Wat een voetfetisj niet is

“Een voetfetisj is hetzelfde als voetaanbidding.” Nee. Bij voetaanbidding gaat het om onderschikking en om wie er lager zit; bij een voetfetisj om waar het verlangen zich op richt. Veel mensen die voeten aanbidden hebben geen fetisj, en veel mensen met een fetisj hebben niets met onderwerping.

“Het komt doordat voet en geslachtsdeel in de hersenen naast elkaar liggen.” Dat is de bekendste verklaring en zij is in 2014 getoetst en niet bevestigd. Wie haar toch gebruikt, gebruikt een hypothese uit 1994 zonder de meting uit 2014 erbij.

“Het is een psychiatrische stoornis.” Alleen wanneer er sprake is van aantoonbaar lijden of beperking, of van contact met iemand die daar niet mee instemt. Waar die grens precies loopt staat op fetisj.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Een voetfetisj is een van de weinige dingen waar mensen zich schamen voor iets wat statistisch gezien juist de gewoonste keuze is die ze hadden kunnen maken.

Het gesprek erover gaat meestal over de vraag of het erg is. Niet over wat iemand wil, maar of het mag. Bij een voorkeur die bovenaan elke telling staat is dat een merkwaardige vraag.

Het tweede is hoe klein de wens meestal is. Wat vrouwen mij hierover vertellen gaat zelden over een fetisj bij zichzelf en meestal over een partner die er een heeft, en de vraag daarbij is nooit hoe ver het gaat maar of ze er iets mee moet.

Wat je zelf kunt doen

• Vraag waar de aandacht precies op valt, want vorm, geur, kousen en aanraking zijn vier verschillende voorkeuren die onder één woord schuilgaan.
• Probeer het klein, met een half uur en niets anders, in plaats van er een heel gesprek over te voeren waarin niemand iets ziet.
• Spreek af of het bij aanraken blijft, want de stap van kijken naar likken is groter dan die van kijken naar aanraken.
• Kijk naar de huid voordat er een mond bij komt; de praktische kant daarvan staat op voetaanbidding.
• Trek de grens bij anderen. Een voorkeur wordt pas een probleem zodra iemand erbij betrokken wordt die daar niet mee heeft ingestemd, en dat is ook precies waar de klinische grens ligt.

Meer lezen over een voetfetisj

Op deze site legt fetisj het overkoepelende begrip uit met de klinische criteria erbij, gaat voetaanbidding over de handeling, en beschrijft trampling wat diezelfde voet met gewicht erachter doet. Buiten deze site laat het artikel van Turnbull en collega’s in Cortex zien hoe een populaire hersenverklaring wordt getoetst, en geeft Scorolli en collega’s het beste beeld van hoe fetisjen zich tot elkaar verhouden.

Waar dit op deze site past

Een voetfetisj hoeft nergens bij te horen om er te mogen zijn, en hij is voor veel mensen een rustige manier om aan een eerste afspraak te beginnen. Hoe die wordt opgebouwd, staat op de pagina over de BDSM-date.

Bronnen

• Reports of intimate touch. Erogenous zones and somatosensory cortical organization. Oliver H. Turnbull, Victoria E. Lovett, Jackie Chaldecott & Marilyn D. Lucas, Cortex 53, 146-154, april 2014 (DOI 10.1016/j.cortex.2013.07.010; PMID 23993282; auteursnamen en paginering getoetst tegen Crossref). Samenvatting gelezen. Levert de eerste systematische toetsing van Ramachandrans verklaring: ongeveer 800 deelnemers, hoofdzakelijk uit de Britse eilanden en Afrika ten zuiden van de Sahara, beoordeelden 41 lichaamsdelen op erotische intensiteit; de scores voor de voeten waren opvallend laag, beoordelingen van lichaamsdelen die in de primaire somatosensorische schors naast elkaar liggen hingen niet met elkaar samen, en de auteurs concluderen dat de S1-hypothese geen steun vindt, mede omdat prikkeling van die schors in de bestaande literatuur geen erotische gewaarwording oplevert.
• Phantom limbs, neglect syndromes, repressed memories, and Freudian psychology. V.S. Ramachandran, International Review of Neurobiology 37, 291-333, 1994 (PMID 7883483). Alleen de vindplaats en de omschrijving geraadpleegd. Dit is het werk waarin het voorstel staat dat de nabijheid van het voetgebied en het genitale gebied op de lichaamskaart in de hersenschors een voetfetisj zou kunnen verklaren, en waarin daar geen experimenteel bewijs bij wordt geleverd.
• KUNST IN DEN HAAG. Schoen Fetisjisme. De Tijd, 11 februari 1972. Krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek, OCR nagelezen. De oudste van vijf vindplaatsen van voetfetisjisme in dat archief; voetfetisj zelf komt er tien keer in voor en voetfetisjist negen keer, alle drie pas vanaf de jaren zeventig. Levert de bespreking van de portretten van Jurjen de Haan in het Haags Gemeentemuseum en de passage die de catalogus aanhaalde uit het werk van Havelock Ellis over “een bijna natuurlijke basis voor voet-fetisjisme in de tendentie de voet in verband te brengen met de geslachtsorganen”.
• Sexualization of the female foot as a response to sexually transmitted epidemics. A preliminary study. A. James Giannini, Andrew E. Slaby, Gale Colapietro, Steven M. Melemis & Rachel K. Bowman, Psychological Reports 83(2), 491-498, oktober 1998 (DOI 10.2466/pr0.1998.83.2.491; PMID 9819924). Samenvatting gelezen; auteursnamen getoetst tegen Crossref, dat de tweede en derde auteur in omgekeerde volgorde noemt ten opzichte van PubMed. Levert de veronderstelde samenhang tussen epidemieën van seksueel overdraagbare aandoeningen en belangstelling voor voeten, getoetst door voetafbeeldingen in massaal verspreide pornografie over een periode van dertig jaar te tellen, met een exponentiële stijging tijdens de aidsepidemie. De auteurs noemen het zelf een verkennend onderzoek.
• Relative prevalence of different fetishes. Scorolli, Ghirlanda, Enquist, Zattoni & Jannini, International Journal of Impotence Research 19(4), 432-437, 2007 (PMID 17304204). Hier uitsluitend gebruikt voor de ene uitkomst die deze pagina nodig heeft, omdat /nl/term/fetisj en /nl/term/boot-worship de verdeling over de categorieën al dragen: 381 internetdiscussiegroepen met naar schatting minstens vijfduizend deelnemers, waarin voeten en de voorwerpen die daarbij horen het meest voorkomende onderwerp van voorkeur waren.

Verwante begrippen

Een voetfetisj is een vorm van fetisj, en op die pagina staan de klinische criteria en de geschiedenis van het woord.

• Voetaanbidding. De handeling, met de praktische kant en het oude Nederlandse woord ervoor.
• Fetisj. De paraplu, met de cijfers over hoe gewoon fetisjen in de bevolking zijn.
• Boot worship. De variant die op het schoeisel is gericht in plaats van op de voet.
• Trampling. Dezelfde voet, nu met gewicht erachter.