Spreekverbod

Wat is een spreekverbod?

Een spreekverbod (Engels: silence rule, ook no speaking rule) is de afspraak dat iemand een afgesproken tijd niet praat, opgelegd door de ander. Er zit niets in de mond: de stilte komt van de regel en niet van een knevel. Het verbod duurt een scène, een avond of een deel van een dag, en wordt vooraf begrensd.

Hoe een spreekverbod in de praktijk gaat

Als een regel met een begin, een eind en één uitzondering.

Het gangbare beeld: hij zegt bij binnenkomst dat er tot na het eten niet gepraat wordt, en zij knikt. Daarna gebeurt er iets wat mensen niet verwachten. De eerste tien minuten zijn ongemakkelijk en een beetje lacherig, en daarna kantelt het: als je niets kunt zeggen, ga je kijken. Naar wat de ander doet, naar wat er van je wordt verwacht, en naar jezelf.

Het verbod is bijna nooit absoluut. De uitzondering is het teken of het woord dat de scène stopt, en die staat er los van. Wat verder wegvalt is alles wat je normaal gebruikt om ongemak weg te praten: grapjes, aankondigingen, uitleg achteraf. Precies dat is waar het om gaat.

Waar het misgaat, is bij de duur. Een uur is lang. Mensen spreken een avond af en merken na veertig minuten dat ze iets willen zeggen wat er echt toe doet, en dan zit de regel in de weg in plaats van dat hij iets doet.

Waar het woord spreekverbod vandaan komt

Uit de openbare wereld, en het woord is er nooit uit weggegaan.

Anders dan de meeste woorden in deze lijst staat spreekverbod gewoon in de woordenboeken. De Geïntegreerde Taalbank voert het als subingang onder SPREKEN, en het Algemeen Nederlands Woordenboek heeft er een eigen lemma voor. Het is dus geen scenejargon maar een doodgewoon Nederlands woord dat de scene heeft geleend.

Waar het in het openbaar vandaan komt, laat het krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek zien: 7.590 artikelen, over politici, journalisten, ambtenaren en gevangenen. Een van de oudste is meteen de leerzaamste. De Haagsche courant van 1 februari 1909 beschrijft in een reeks over gevangenissen een vrouwenafdeling waar praten verboden is en waar de bewaarster moeite heeft “het absolute spreekverbod te handhaven” tijdens het kwartiertje luchten. De gevangenen mogen hun wensen dan “alleen door teekens” kenbaar maken.

Dat is honderd jaar oud en het is nog steeds de kern van de zaak. Wie de spraak wegneemt, moet iets teruggeven. In een gevangenis waren dat tekens; in een scène is dat een afgesproken gebaar.

Waarom mensen een spreekverbod afspreken

Omdat het de goedkoopste manier is om een verhouding voelbaar te maken zonder dat er iets gebeurt.

• Voor wie het krijgt opgelegd verschuift de aandacht naar binnen. Je kunt niet meer sturen met woorden, dus je merkt pas hoeveel je normaal stuurt op het moment dat het wegvalt.
• Voor wie het oplegt wordt het opletten intensiever, niet makkelijker. Als de ander niets kan zeggen, moet jij lezen, en dat is aanmerkelijk meer werk dan luisteren.
• Voor allebei werkt het als versterker: een spreekverbod maakt niet iets nieuws, het maakt alles wat er al is scherper hoorbaar. Ademhaling, tempo, aarzeling.

Dit is niet de afspraak om mee te beginnen als er iets tussen jullie ligt wat nog niet is uitgesproken. Een spreekverbod bewaart problemen, het lost ze niet op. En het werkt slecht bij mensen die stress juist verwerken door te praten; dan wordt het geen concentratie maar opgekropte spanning.

Wat een spreekverbod niet is

“Het is hetzelfde als een knevel.” Nee, en het verschil is precies het interessante. Een mondknevel maakt praten fysiek onmogelijk, dus die dwingt niets af: je kúnt niet. Een spreekverbod laat het kunnen intact en verbiedt het. Elke seconde dat je zwijgt, is dus jouw keuze om je aan de afspraak te houden, en dat is een heel ander soort overgave.

“Dan hoef je dus geen safeword.” Omgekeerd. Juist hier moet er iets zijn dat het safeword vervangt: een gebaar, een voorwerp dat je laat vallen, of de afspraak dat het uitspreken van dat ene woord het verbod meteen opheft. Zonder die uitzondering is het geen afspraak maar een val.

“Het is hetzelfde als zwijgplicht.” In de scene worden de twee door elkaar gebruikt, maar in gewoon Nederlands niet. Een spreekverbod verbiedt het spreken zelf; zwijgplicht is de staande regel dat je alleen spreekt als je iets gevraagd wordt, en betekent buiten de scene iets heel anders, namelijk wat je niet mag doorvertellen.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo in Amsterdam, vijfentwintig jaar in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Van alle afspraken die niets kosten is dit degene die het meest oplevert, en tegelijk degene die het vaakst te lang wordt gemaakt.

Mensen onderschatten hoe hard het aankomt als je iets níet mag zeggen wat je op dat moment echt voelt. Dat is soms precies de bedoeling. Maar het is geen ervaring die je per ongeluk wilt hebben, dus ik houd het bij een eerste keer kort, twintig minuten, met een duidelijk einde.

En één praktisch ding: spreek af hoe het eindigt. Niet “daarna mag je weer”, maar één zin die ik uitspreek. Anders blijft iemand hangen in de regel en durft ze niet als eerste iets te zeggen.

Wat je afspreekt voordat je begint

• Spreek de duur af in minuten en niet in gebeurtenissen, en houd het bij een eerste keer onder het half uur.
• Kies een gebaar dat het safeword vervangt, oefen het één keer, en spreek af dat het altijd geldig blijft.
• Zeg vooraf welke geluiden wél mogen: bij de meeste stellen blijven zuchten, kreunen en lachen buiten het verbod.
• Spreek af met welke zin jij het verbod opheft, zodat de ander niet hoeft te raden wanneer het voorbij is.
• Doe dit niet in dezelfde scène waarin je voor het eerst een mondknevel gebruikt; twee lagen tegelijk maakt het onmogelijk om te weten wat wat deed.
• Vraag er in het nagesprek apart naar, want wat een spreekverbod heeft losgemaakt komt zelden op de avond zelf naar buiten.

Meer lezen over spreekverboden

Binnen deze lijst gaat high protocol over het bredere stelsel van gedragsregels waar een spreekverbod er één van kan zijn, legt knevel het lichamelijke tegendeel uit, en beschrijft negeren de afspraak waarbij de stilte van de ander komt in plaats van van jou. Safeword gaat over de uitzondering die je hier per se nodig hebt.

Daarbuiten is het krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek vrij doorzoekbaar, en het is de moeite waard om zelf te zien in wat voor gezelschap dit woord honderd jaar lang stond.

Waar dit op deze site past

Wil je weten hoe een avond met regels voelt zonder dat je die zelf hoeft te bedenken: dat is precies wat er in het gesprek vooraf wordt afgesproken. Hoe dat loopt, staat op de pagina over de BDSM-date.

Bronnen

• Krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek (Delpher). Doorzocht via de SRU-dienst op de collectie DDD_artikel, gesorteerd op datum, met de OCR van de oudste treffers nagelezen. Levert het totaal van 7.590 artikelen met het woord spreekverbod tegenover 6.671 met zwijgplicht, en de beschrijving in de Haagsche courant van 1 februari 1909, in een reeks over gevangenissen, van een vrouwenafdeling waar de opzichteres “moeite om t absolute spreekverbod te handhaven” heeft tijdens het luchten en waar de gevangenen hun wensen “alleen door teekens” kenbaar mogen maken. Uitdrukkelijk niet geclaimd dat 1909 de oudste vindplaats is: hij is de oudste in de opgehaalde set.
• Geïntegreerde Taalbank, WNT. Instituut voor de Nederlandse Taal. Levert dat spreekverbod als subingang in het Woordenboek der Nederlandsche Taal staat, behandeld onder SPREKEN, en dat zwijgplicht daar op dezelfde manier onder ZWIJGEN staat. Anders dan bij de meeste woorden in deze lijst gaat het dus om gewoon Nederlands.
• Algemeen Nederlands Woordenboek. Instituut voor de Nederlandse Taal. Levert dat het woordenboek dat het Nederlands vanaf 1970 beschrijft een eigen lemma spreekverbod voert, en eveneens een lemma zwijgplicht. De artikelpagina van het ANW wordt in de browser opgebouwd, dus langs deze weg is vast te stellen dát het lemma bestaat en niet wat er woordelijk in staat; dat laatste wordt hier dan ook niet beweerd.
• The Role of Consent in the Context of BDSM. Cara R. Dunkley & Lori A. Brotto, Sexual Abuse 32(6), 657–678, 2020 (DOI 10.1177/1079063219842847, PMID 31010393). Deze bron staat ook op safeword; hier wordt uitsluitend het onderdeel over “silent safewords” gebruikt, zoals in de handen klappen of met de vingers knippen wanneer spreken niet mogelijk is, als grond voor de regel dat een spreekverbod een niet-verbaal alternatief nodig heeft.

Verwante begrippen

• High protocol. Het bredere stelsel van gedragsregels waar een spreekverbod een onderdeel van kan zijn.
• Knevel. Het voorwerp dat praten onmogelijk maakt in plaats van verbiedt.
• Mondknevel. De gangbaarste vorm daarvan, met de veiligheidskant erbij.
• Safeword. De uitzondering die bij een spreekverbod niet mag ontbreken.
• Negeren. De spiegelafspraak: daar zwijgt de ander, hier zwijg jij.
• D/s. De verhouding waarin dit soort regels betekenis krijgt.
• Debrief. Het gesprek achteraf, dat na een spreekverbod extra nodig is.
• Zwijgplicht. Dezelfde stilte als staande regel in plaats van als tijdvak, met de beroepsbetekenis die het woord daarbuiten heeft.