Jaloezie

Wat is jaloezie?

Jaloezie (Engels: jealousy) is de angst of pijn die opkomt als je bang bent iets waardevols in een relatie te verliezen aan iemand anders, echt of ingebeeld. Het is een bundeling van gevoelens, geen losse emotie. Anders dan afgunst, waarbij je iets wilt hebben wat een ander heeft, draait jaloezie om het verliezen van wat je al hebt.

Hoe jaloezie er in de praktijk uitziet

Jaloezie begint bijna altijd met een lichamelijke schok voordat er een gedachte is. Er trekt iets samen in je borst of je maag, en pas daarna komen de woorden.

Neem een veelvoorkomende situatie. Een vrouw vindt het idee spannend dat haar partner een fantasie over iemand anders heeft, tot hij een naam noemt en er iets in haar dichtklapt. Niet omdat ze hem kwijt is, maar omdat het ineens echt voelt. In het onderzoek van Mogilski en collega’s onder 529 monogame en 159 consensueel non-monogame mensen bleek jaloezie in beide groepen voor te komen; ze verschilden vooral in hoe ze ermee omgingen. Jaloezie is dus geen fout in de bedrading, maar een reactie die iedereen kent.

Waar jaloezie vandaan komt

Jaloezie is in de kern een angst voor verlies. Pfeiffer en Wong lieten zien dat het geen enkel gevoel is maar drie dingen tegelijk: wat je denkt (de argwaan, het gepieker), wat je voelt (de steek, de onrust) en wat je doet (checken, vragen, afstand nemen). Die drie kunnen los van elkaar sterk of zwak zijn.

Onder al die lagen zit meestal iets eenvoudigs. Volgens relatietherapeut Kathy Labriola gaat er achter jaloezie bijna altijd een onvervulde behoefte schuil, of de angst dat een behoefte niet vervuld zal worden. De jaloezie zelf is het topje; de behoefte eronder is waar het werk zit.

Wat jaloezie je probeert te vertellen

De belangrijkste omslag in het denken over jaloezie is deze: het is informatie, geen oordeel. Wie jaloers is, is niet zwak en de relatie is niet mislukt. Het gevoel wijst naar iets wat aandacht vraagt, een behoefte aan geruststelling, aan tijd, aan een duidelijke afspraak.

Wat dat inzicht je geeft, is handelingsruimte. Zodra je de jaloezie leest als een vraag (“wat heb ik hier nodig?”) in plaats van als een verwijt (“hij deugt niet” of “ik deug niet”), kun je er iets mee. Toch is niet elke jaloezie enkel een gevoel om te verwerken. Soms wijst ze op een echte grensoverschrijding, en dan is ze terecht en een signaal om serieus te nemen. Het verschil zit in of er een afspraak geschonden is of alleen een angst geraakt.

Hoe jaloezie speelt in open relaties

In open relatievormen wordt jaloezie niet weggewenst maar behandeld als iets om samen op te lossen. Mogilski en collega’s vonden dat consensueel non-monogame mensen jaloezie vooral aanpakken door grenzen te onderhandelen met hun partner en door compersie te kweken, het plezier dat je partner geniet.

De schok die je voelt als je partner met iemand anders is, heeft in de poly-wereld zelfs een eigen woord: een wibble, een korte wankeling die overgaat zodra de behoefte eronder is benoemd. Dat maakt het niet minder echt, maar wel bespreekbaar. De aanname dat jaloezie in een open relatie betekent dat je het verkeerd doet, klopt niet: het gevoel hoort erbij, alleen de manier van omgaan verschilt.

Wat jaloezie niet is

“Jaloezie is een bewijs van liefde.” Jaloezie zegt iets over angst en behoefte, niet over de diepte van je liefde. Iemand kan intens liefhebben en weinig jaloers zijn, en omgekeerd.

“Jaloezie in een open relatie betekent dat je er niet geschikt voor bent.” Ook mensen die bewust non-monogaam leven voelen jaloezie; het onderzoek laat dat duidelijk zien. Het verschil zit in wat ze ermee doen, niet in of ze het voelen.

“Jaloezie en afgunst zijn hetzelfde.” Afgunst wil hebben wat een ander heeft. Jaloezie is bang te verliezen wat je al hebt. Ze voelen verwant, maar wijzen een andere kant op.

Wat ik ervan zie

Ik ben Victor, gigolo, en ik zie jaloezie vaker van dichtbij dan je zou denken, want ik ben soms precies de ander over wie zij gaat. Koppels die samen iets willen verkennen, nemen mij erbij en ontdekken onderweg wat er in hen omhoogkomt.

Wat me telkens opvalt is hoe vaak de jaloezie niet komt bij de seks, maar bij de aandacht. Niet het lichaam, maar het idee dat de ander even ergens anders thuishoort. Ik zeg tegen koppels altijd hetzelfde: benoem het vooraf, spreek af wat wel en niet mag, en check tijdens en na afloop bij elkaar in. Wie de angst hardop maakt, houdt er meestal minder last van dan wie hem stil probeert weg te slikken. Dat is geen therapie, het is gewoon wat ik keer op keer zie werken.

Waar je meer leest

Op deze site staat de andere kant van dit gevoel uitgelegd op compersie, en de context waarin jaloezie het meest besproken wordt op ethische non-monogamie. Wil je de achtergrond, dan is het onderzoek van Mogilski en collega’s in Archives of Sexual Behavior een heldere ingang, en het essay van Kathy Labriola over jaloezie in open relaties een praktische.

Waar dit bij mij op neerkomt

Speelt jaloezie een rol in wat je met je partner wilt verkennen, dan is dat geen reden om het niet te doen, maar iets om samen goed voor te bereiden. Op de pagina over dates met koppels lees je hoe ik met stellen werk: rustig, met heldere afspraken vooraf, en met ruimte om onderweg te zeggen wat er in je opkomt.

Bronnen

• Jealousy, Consent, and Compersion Within Monogamous and Consensually Non-Monogamous Romantic Relationships. Mogilski e.a., Archives of Sexual Behavior, 2019. Onderzocht jaloezie onder 529 monogame en 159 consensueel non-monogame mensen en vond dat de tweede groep jaloezie vooral aanpakt door grenzen te onderhandelen en compersie te kweken.
• Multidimensional Jealousy. Pfeiffer & Wong, Journal of Social and Personal Relationships, 1989. Onderscheidt de cognitieve, emotionele en gedragsmatige kant van jaloezie en onderbouwt daarmee dat het geen losse emotie is.

Verwante begrippen

• Ethische non-monogamie. De relatievorm waarin jaloezie het openst wordt besproken en behandeld als iets om samen op te lossen.
• Compersie. Het tegenovergestelde gevoel: plezier in plaats van pijn bij het genot van je partner met een ander.
• Polyamorie. De vorm waarin meerdere liefdesrelaties naast elkaar bestaan, waar jaloezie en compersie allebei een rol spelen.
• Cuckolding. De dynamiek waarin jaloezie juist bewust als bron van opwinding wordt ingezet.
• Metamour. De partner van je partner, vaak precies de figuur bij wie jaloezie het eerst opspeelt.