Enema

Wat is een enema?

Enema (Nederlands: klysma) is het via de anus inbrengen van vloeistof in de endeldarm. Medisch gebeurt dat om te reinigen of om medicijnen toe te dienen; binnen BDSM om het gevoel, om de controle of als onderdeel van medisch rollenspel. Genot beleven aan klysma’s heet klismafilie.

Hoe een enema in de praktijk werkt

Een enema draait om drie dingen: wat erin gaat, hoeveel, en hoe snel.

De gangbare vorm is klein en lauw. Een bolspuit of een zakje met een paar honderd milliliter water op lichaamstemperatuur, langzaam ingebracht met ruim glijmiddel, en daarna een paar minuten inhouden. De drang komt in golven en het aandringen is precies waar het bij dit spel om draait. De encyclopedie zet de gangbare vloeistoffen op een rij: gewoon water, fysiologisch zout, zeepoplossing, glycerol, minerale olie en natriumfosfaat.

Het verschil tussen de zorgvuldige en de slordige uitvoering zit in de druk. Vloeistof hoort te lopen, niet te spuiten. Alles wat een pomp of een kraan als bron heeft, is een andere categorie risico, en daar komt de meeste ernstige schade vandaan.

Waarom mensen enema’s spannend vinden

De aantrekkingskracht zit in de combinatie van vol zijn en niet mogen. Er ontstaat een drang die je niet kunt wegdenken, en iemand anders bepaalt wanneer die voorbij is. Dat is een vorm van controle waar geen touw of boei aan te pas komt.

Voor wie ondergaat, levert het een gevoel op dat nergens anders op lijkt en dat vanzelf een tijdslimiet heeft. Voor wie geeft, zit het aantrekkelijke in de zorgzame kant: het is traag werk, met handschoenen, glijmiddel en tempo.

Fout gaan betekent hier niet dat het ongemakkelijk wordt. Er komt een arts aan te pas. Dat maakt het geen goede eerste kennismaking met anaal spel.

Wat de medische literatuur laat zien

Hier hoort de kanttekening die op deze pagina de meeste ruimte krijgt, want de risico’s zijn onderzocht en ze zijn niet theoretisch.

Fosfaatklysma’s. Smith, Eddleston en Bateman inventariseerden in Clinical Toxicology de bijwerkingen van klysma’s met fosfaat, en die zijn niet mild. Kinderen kwamen meestal binnen met verminderd bewustzijn en tetanie, volwassenen met lage bloeddruk en verlenging van het QT-interval. Hun conclusie: fosfaatklysma’s zijn potentieel giftig, vooral bij jonge kinderen met de ziekte van Hirschsprung en bij ouderen met andere aandoeningen, en bij die leeftijdsgroepen horen preparaten zonder fosfaat overwogen te worden.

Kraanwater. Gewoon water lijkt onschuldig en is dat bij grote hoeveelheden niet. De darm neemt het op, en het verdunt het natrium in je bloed. Chertow en Brady beschreven dat in The Lancet al in 1994 onder de titel Hyponatraemia from tap-water enema. Steffer en Sandalow laten in JACEP Open zien waar dat op uitloopt: verwardheid, braken en onwillekeurige bewegingen bij een sterk verlaagd natrium, na herhaalde klysma’s met kraanwater. Houd het daarom bij kleine hoeveelheden en gebruik een fysiologische zoutoplossing.

Perforatie. Cirocchi en collega’s bundelden in Techniques in Coloproctology vijftien studies naar klysma’s die tot een perforatie leidden. In ruim vier op de vijf gevallen zat het gat in de endeldarm. Dat is zeldzaam. Het is alleen niet iets waar je van herstelt met een dag rust, en het is de reden om rustig, ondiep en met de juiste spullen te werken.

Fosfaatklysma of gewoon water?

Ze hebben allebei een grens, maar een andere. Een fosfaatklysma is klein van volume en werkt chemisch: het trekt vocht de darm in, en het fosfaat zelf kan in je bloed terechtkomen. Daar zit de elektrolytstoornis. Een waterklysma werkt mechanisch, met volume, en daar zit het verdunningsprobleem.

Praktisch: wie het bij kleine hoeveelheden lauw water houdt en niet herhaalt, zit ver van beide problemen af. Wie liters gebruikt, of wie een tweede fosfaatklysma binnen een dag doet, zit er dichtbij.

Misverstanden over enema’s

“Het is gewoon schoonmaken, dus het kan geen kwaad.” De schade in de literatuur komt niet van vuil, maar van volume, druk en scheikunde.

“Meer water werkt beter.” Meer water is precies wat het natrium in je bloed verdunt.

“Een fosfaatklysma is veiliger want het is een apotheekproduct.” Het is een geneesmiddel met een maximale dosering, en juist daar gaat het mis.

Wat ik er zelf van zie

Dit is een van de weinige dingen op deze lijst die ik zelf niet doe. Alles met ontlasting staat op mijn lijstje harde grenzen, en dat is geen oordeel over wie er wel van houdt.

In gesprekken wordt de voorbereiding onderschat en de hoeveelheid overschat. De vraag die altijd komt is hoeveel water erin moet. Het antwoord is bijna altijd: minder dan je denkt, en lauw.

En de tweede vraag die altijd komt is of het pijn doet. Nee, het knijpt. Dat is iets anders, en het komt in golven.

Wat je zelf kunt doen

• Gebruik lauw water, geen warm en geen koud, en houd het bij een paar honderd milliliter in plaats van bij liters.
• Herhaal een fosfaatklysma niet binnen 24 uur. De ernstige gevallen in de literatuur draaien om overschrijding van de dosering.
• Laat de vloeistof lopen op zwaartekracht. Geen pomp, geen slang aan de kraan, geen druk.
• Stop bij scherpe of eenzijdige pijn en ga naar de huisarts of de spoedeisende hulp; dat is niet de gewone drang.
• Doe dit niet bij darmaandoeningen, nierproblemen of bij ouderen met andere aandoeningen zonder eerst met een arts te overleggen.
• Bel bij verwardheid, braken of onwillekeurige bewegingen na een klysma direct medische hulp. Dat zijn de tekenen die in de casuïstiek bij een te laag natrium horen.

Meer lezen over enema’s

Op deze site staat op de pagina over anale seks waarom het anale slijmvlies kwetsbaarder is dan mensen aannemen, en gaat het artikel over consent als ruggengraat over het gesprek dat vooraf hoort te gaan aan spel met een medische kant.

Buiten deze site is het overzicht van Smith en collega’s het eerlijkste dat er is over wat fosfaatklysma’s kunnen aanrichten en bij wie.

Bronnen

• Toxicity of phosphate enemas: an updated review. Smith, Eddleston & Bateman, Clinical Toxicology 60(6), 672–680, 2022. Levert de vaststelling dat fosfaatklysma’s potentieel giftig zijn, het beeld van verminderd bewustzijn en tetanie bij kinderen en lage bloeddruk en QT-verlenging bij volwassenen, en het advies om bij extreme leeftijden preparaten zonder fosfaat te overwegen.
• The tip of the iceberg of colorectal perforation from enema: a systematic review and meta-analysis. Cirocchi e.a., Techniques in Coloproctology 24(11), 1109–1119, 2020. Levert de bundeling van vijftien studies naar perforatie door een klysma, en het gegeven dat de perforatie in 80,9 procent van de gevallen in de endeldarm zat.
• An Uncommon Cause of Choreoathetosis. Steffer & Sandalow, Journal of the American College of Emergency Physicians Open 4(1), 2023. Levert het beeld van verwardheid, braken en onwillekeurige bewegingen bij een sterk verlaagd natrium na herhaalde zelf toegediende klysma’s met kraanwater.
• Hyponatraemia from tap-water enema. Chertow & Brady, The Lancet 344(8924), 748, 1994. Levert de vroegste beschrijving van een te laag natrium na een klysma met kraanwater.
• Enema. Wikipedia. Levert de omschrijving als het via de anus inbrengen van vloeistof in de darm, de opsomming van gangbare vloeistoffen, en de term klismafilie voor het genot dat mensen eraan beleven.

Verwante begrippen

• Anale seks. Het bredere terrein, met de opbouw en de voorzorgen die hier ook gelden.
• Anaalplug. Het gereedschap waarmee mensen anaal spel meestal beginnen.
• Dilator. De andere manier om anaal aan iets te wennen, zonder vloeistof.
• Degradatie. Het motief waarom een enema in sommige scènes wordt ingezet.
• Eendenbek. Het andere voorwerp uit de spreekkamer dat in medical play terechtkwam.
• Medical play. De paraplu waar het klysma als vorm onder valt, met de risico- en wetgevingskant erbij.
• Nursing. De andere naaste buur: het verpleegkundige rollenspel waarin een enema thuishoort.