Complex trauma

Wat is complex trauma?

Complex trauma (Engels: complex PTSD, in het Nederlands complexe PTSS of C-PTSS) is een stoornis die kan ontstaan na langdurige of herhaalde ingrijpende gebeurtenissen waaraan ontsnappen moeilijk is, zoals aanhoudende mishandeling. Bovenop de klachten van een gewone posttraumatische stressstoornis komen er problemen bij met emoties, zelfbeeld en relaties. De Wereldgezondheidsorganisatie nam het in 2019 op in de ICD-11.

Hoe complex trauma ontstaat

Het verschil met gewone PTSS zit in de aard van het trauma. Psychiater Chris Brewin omschrijft complexe PTSS in BJPsych Advances (2020) als een stoornis die kan ontstaan na blootstelling aan een gebeurtenis of reeks gebeurtenissen “van een extreem bedreigende of afschuwelijke aard, meestal langdurig of herhaald en waaraan ontsnappen moeilijk of onmogelijk is”. Denk aan aanhoudend geweld, misbruik in de kindertijd, of gevangenschap. Niet één schok, maar iets wat bleef duren.

Waar je het aan merkt

Complexe PTSS bestaat volgens de ICD-11 uit zes groepen klachten. De eerste drie zijn die van een gewone PTSS, de laatste drie komen erbij.

• Herbeleven van het trauma in nachtmerries of flashbacks.
• Vermijden van alles wat aan het trauma herinnert.
• Een blijvend gevoel van dreiging, gespannen en schrikachtig.
• Problemen met emoties, die te heftig opkomen of juist helemaal afvlakken.
• Een negatief zelfbeeld, het gevoel klein, verslagen of waardeloos te zijn.
• Moeite met relaties, moeite om contact aan te gaan en vast te houden.

Een herkenbaar beeld: iemand die als kind jaren onveiligheid meemaakte, functioneert op het oog prima, maar loopt in relaties steeds tegen dezelfde muur van wantrouwen en zelfverwijt op. Dat patroon, en niet één herinnering, is waar complex trauma zichtbaar wordt.

Complexe PTSS versus gewone PTSS

Het belangrijkste misverstand is dat complexe PTSS gewoon “ergere PTSS” is. Dat klopt niet helemaal. Brewin benadrukt dat je in de ICD-11 óf PTSS óf complexe PTSS krijgt, niet allebei tegelijk. Het onderscheid zit niet in de zwaarte maar in die extra laag: de problemen met emoties, zelfbeeld en relaties die na langdurig trauma blijven hangen. Een eenmalig ongeluk leidt eerder tot gewone PTSS, jarenlange onveiligheid eerder tot de complexe vorm.

Wat het doet met nabijheid en vertrouwen

Van de drie klachten die complexe PTSS onderscheiden van gewone PTSS raakt er één rechtstreeks aan intimiteit: de blijvende moeite met relaties. Brewin noemt “aanhoudende moeite om relaties in stand te houden” als een van de kernkenmerken. In de praktijk komt dat vaak neer op een lijf dat nabijheid als gevaar leest, ook wanneer het hoofd weet dat er niets aan de hand is.

Dat maakt seks en aanraking ingewikkeld op een manier die weinig met techniek te maken heeft. Iemand kan verlangen naar contact en er tegelijk van dichtklappen zodra het echt dichtbij komt. Aanraking die voor de een geruststellend is, kan voor iemand met complex trauma juist de oude alarmbellen aanzetten. Dat is geen onwil en geen gebrek aan aantrekkingskracht. Het is een zenuwstelsel dat ooit heeft geleerd dat dichtbij niet veilig was, en dat die les niet zomaar loslaat.

De weg terug loopt in kleine stappen, en niet via een begrippenlijst of via één avond. Wat helpt is tempo, voorspelbaarheid en de vrijheid om op elk moment te stoppen. Wie hierin vastloopt, hoort dat te bespreken met een behandelaar die met trauma werkt. Een goede intieme ervaring kan geen therapie vervangen, hooguit iets laten proeven van hoe veilig contact voelt.

Waar je hulp vindt

Complex trauma is een diagnose die in de spreekkamer thuishoort, niet op een begrippenlijst. Herken je jezelf hierin, dan is je huisarts de eerste stap. Thuisarts.nl legt uit dat gesprekken met een psycholoog of psychotherapeut en behandelingen als EMDR helpen om het meegemaakte te verwerken. Ik ben gigolo, geen behandelaar, en niets op deze pagina vervangt dat gesprek. Wat ik wel kan: er rustig over praten en meedenken over wat intimiteit voor jou weer veilig maakt, in je eigen tempo.

Bronnen

• Complex post-traumatic stress disorder: a new diagnosis in ICD-11. Chris R. Brewin, BJPsych Advances 26(3), 2020. Levert de definitie, de zes klachtgroepen, en de vaststelling dat je óf PTSS óf complexe PTSS krijgt, niet allebei.
• ICD-11, Complex post traumatic stress disorder (6B41). Wereldgezondheidsorganisatie, 2019. De officiële opname van complexe PTSS als aparte diagnose.
• Ik heb PTSS. Thuisarts.nl. Legt in gewoon Nederlands uit wanneer je naar de huisarts gaat en dat gesprekken met een psycholoog en EMDR helpen bij verwerking.

Verwante begrippen

• Vecht-of-vluchtreactie. De stressreactie die bij trauma ontregeld raakt, de basis onder complex trauma.
• Co-regulatie. Hoe rust van een ander je zenuwstelsel helpt kalmeren, iets wat na complex trauma vaak moeizaam gaat.
• Hechtingsstijl. Hoe vroege ervaringen je manier van hechten vormen, nauw verweven met trauma dat lang duurde.
• Aftercare. De zorg na intens contact, waar veiligheid en rust centraal staan.