Travestie

Wat is travestie?

Travestie (Engels: transvestism) is het Nederlandse woord voor kleding aantrekken die bij een ander geslacht hoort, om de beleving of de erotiek ervan. Wie iemand is en op wie iemand valt staat daar los van. Het gangbare woord is tegenwoordig crossdressing. Het Engelse travesty betekent iets heel anders.

Hoe travestie er in de praktijk uitziet

Meestal als iets dat thuis begint en daar lang blijft.

De vorm die je het vaakst tegenkomt is een man die alleen thuis kleding draagt die als vrouwenkleding geldt, met een kast of een doos waar niemand anders in kijkt. Er is geen publiek, er is geen personage, en er is meestal ook geen naam voor die persoon in de spiegel. Bij sommigen zit er opwinding aan vast, bij anderen alleen rust; bij veel mensen wisselt dat per keer.

De tweede vorm heeft juist wél publiek: een avond met een partner, waarin het aankleden zelf de scène is. Dan komt travestie in de buurt van forced feminization of sissificatie, en dat zijn andere afspraken met andere regels. Het verschil zit niet in de kleding maar in wie er iets van vindt.

Wat het woord travestie in het Nederlands allemaal betekent

Vier dingen, in deze volgorde ontstaan, en de kledingbetekenis is niet de eerste.

Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands geeft de reeks met datum erbij. In 1805 betekent travestie een parodie op een verheven literair werk: “eene boertige verkleding van sommige schoone dichtwerken”. In 1847 komt de kale betekenis “verkleeding, omkleeding” erbij. Pas in 1876 duikt de betekenis op die deze pagina beschrijft, en dan nog op een bal: “Een bal masqué … De heeren dames, en de dames heeren. Travestie!” En in 1920 staat het woord voor een vervorming, in de Leeuwarder Courant: “Een caricatuur, een parodie, een travestie van zelfregeering”.

Alle vier komen van hetzelfde Italiaanse travestire, “zich vermommen”, uit tra- (“door, over”) en vestire (“kleden”), via het Franse travestir. Het Engels leende hetzelfde woord maar hield er maar één betekenis van over. Etymonline dateert travesty op de jaren 1670 als “a burlesque treatment of a serious work”, en het Century Dictionary legt daar het verschil met parodie uit: bij een parodie verandert de stof, bij een travesty blijft de stof gelijk en wordt de taal absurd. Een Engelstalige die “travesty” leest, denkt dus aan een aanfluiting en niet aan een jurk.

De klinische woorden zijn later en anders gevormd. Transvestitisme staat vanaf 1934 in het Nederlands en is ontleend aan het Duitse Transvestitismus, bedacht door Magnus Hirschfeld in zijn boek Die Transvestiten uit 1910; transvestie volgt in 1938. Etymonline dateert het Engelse transvestite op 1922, ook uit het Duitse Transvestit van 1910.

Waarom mensen aan travestie doen

Omdat kleding sneller iets verandert dan welk gesprek ook.

De aantrekkingskracht loopt uiteen. Voor de een zit het in de stof en de vorm, in wat een andere snit met een lichaam doet. Voor de ander zit het in het wegvallen van een rol die de hele week volgehouden moet worden, en dat heeft met erotiek niets te maken. En voor een derde is het wel degelijk erotisch, met de spanning van iets doen wat niet hoort.

• Voor jou kan travestie een manier zijn om te zien wie er nog meer in je zit, zonder dat je daar iets blijvends mee vastlegt.
• Voor je partner is de winst meestal informatie: iets wat jarenlang in een doos zat, wordt iets waar je samen over kunt praten.
• Voor jullie samen kan het een avond opleveren waarin verkleden het spel is in plaats van de opmaat naar iets anders.

Travestie lost geen twijfel over gender op, en het schept die twijfel ook niet. Wie zich afvraagt of er meer aan de hand is, komt daar niet achter door een jurk aan te trekken. Dat is een vraag voor iemand die ermee thuis is, niet voor een kledingkast.

Wat travestie niet is

“Travestie betekent dat iemand trans is.” Nee, en dat stond zelfs in de diagnose die er ooit voor bestond. De ICD-10 omschreef F64.1 als kleding dragen om “the temporary experience of membership of the opposite sex, but without any desire for a more permanent sex change” te beleven. Het gaat om een tijdelijke ervaring, uitdrukkelijk zonder wens tot iets blijvends.

“Travestie is drag.” Ook niet. Drag is podiumkunst met een uitvergroot kostuum en een personage, bedoeld voor publiek. Travestie kan volstrekt privé zijn en heeft meestal geen personage.

“Het staat in de handboeken als stoornis.” Die categorie is er uit gehaald. Geoffrey Reed en de WHO-werkgroep die de ICD-11 voorbereidde, droegen F64.1 dual-role transvestism voor om te schrappen “due to its lack of public health or clinical relevance”. Hun argument was dat de ICD-10 zichzelf op dit punt tegensprak: datzelfde handboek stelt namelijk dat “social deviance or conflict alone, without personal dysfunction, should not be included in mental disorder”.

“Travestie en transvestitisme zijn hetzelfde woord.” In de praktijk niet. Travestie is het gewone Nederlandse woord; transvestie en transvestitisme zijn de klinische vormen uit de jaren dertig, en die dragen de lading van de diagnose met zich mee. Dat is de reden dat veel mensen ze niet meer gebruiken.

Wat ik er zelf van zie

Ik ben Victor, gigolo, vijfentwintig jaar actief in BDSM en opgeleid als psychotherapeut. Wat mij aan dit onderwerp opvalt is dat het gekozen woord meer vertelt dan het verlangen. Wie travestie zegt, draagt het meestal al twintig jaar met zich mee; wie crossdressing zegt, is er meestal recenter en online mee in aanraking gekomen.

Het tweede dat ik zie is een vraag die zelden hardop komt, en het is nooit “mag dit”. Het is: betekent dit dat ik iets anders ben dan ik dacht. Daar is mijn antwoord dat kleding die vraag niet beantwoordt, in geen van beide richtingen.

En een praktische waarneming: wat mensen tegenhoudt is bijna nooit de kleding zelf maar het bewaren ervan. Waar het spul ligt, wie het kan vinden, wat er gebeurt als iemand de was doet. Dat is het gesprek waar het echt over gaat.

Meer lezen over travestie

Binnen deze begrippenlijst legt forced feminization uit wat er verandert zodra er een machtsafspraak omheen zit.

Daarbuiten is het overzicht van Reed en collega’s vrij toegankelijk en uitzonderlijk helder over waarom een classificatie iets schrapt, en geeft de Etymologiebank de Nederlandse vindplaatsen met jaartal, zodat je de betekenisverschuiving zelf kunt volgen.

Waar dit op deze site past

Als je hier komt omdat je hier met niemand over praat, dan is het gesprek meestal het eerste stuk en de kleding het tweede. Ik doe geen travestiescènes als vast onderdeel van mijn aanbod, maar het onderwerp is bespreekbaar zoals alles bespreekbaar is; op de pagina over de BDSM-date staat hoe dat vooraf gaat.

Bronnen

• travestie. Etymologiebank, Instituut voor de Nederlandse Taal, geraadpleegd 9 augustus 2026. Bundelt het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (Philippa e.a., 2003-2009) en Van Veen & Van der Sijs (1997). Levert de vier gedateerde Nederlandse betekenissen met hun vindplaats: “parodie op een verheven literair werk” met “eene boertige verkleding van sommige schoone dichtwerken” (1805, WNT), “verkleeding, omkleeding” (1847, Kramers), “het verkleden als iemand van de andere sekse” met “Een bal masqué … De heeren dames, en de dames heeren. Travestie!” (1876, WNT) en “gedaanteverandering, vervorming” met “Een caricatuur, een parodie, een travestie van zelfregeering” (1920, Leeuwarder Courant). Levert daarnaast de herkomst via Frans travestir uit Italiaans travestire, uit tra- en vestire, en de gedateerde klinische vormen transvestitisme (1934) en transvestie (1938), met de aantekening dat transvestitisme is ontleend aan het Duitse Transvestitismus, bedacht door M. Hirschfeld in Die Transvestiten (1910).
• Disorders related to sexuality and gender identity in the ICD-11. Geoffrey M. Reed, Jack Drescher, Richard B. Krueger e.a., World Psychiatry 15(3), 205-221, 2016 (DOI 10.1002/wps.20354, PMID 27717275, PMCID PMC5032510; volledige tekst gelezen via de pdf van Europe PMC). Levert de omschrijving van de ICD-10-categorie F64.1 dual-role transvestism als af en toe kleding dragen die typisch is voor een ander geslacht om “the temporary experience of membership of the opposite sex, but without any desire for a more permanent sex change” te beleven, zonder bijkomende seksuele opwinding; het advies om die categorie uit de ICD-11 te schrappen “due to its lack of public health or clinical relevance”; en het citaat waarmee de werkgroep de ICD-10 met zichzelf confronteert, “social deviance or conflict alone, without personal dysfunction, should not be included in mental disorder”. De aparte diagnose F65.1 fetishistic transvestism uit de paraphilieënlijst staat uitgewerkt op /nl/term/fetisj en is hier niet herhaald.
• travesty (n.). Online Etymology Dictionary, geraadpleegd 9 augustus 2026. Levert het Engelse travesty vanaf de jaren 1670 als “a burlesque treatment of a serious work”, uit het bijvoeglijk naamwoord “dressed so as to be made ridiculous” (jaren 1660), via Frans travesti en Italiaans travestire; het onderscheid uit het Century Dictionary dat bij een parodie de stof en de personages veranderen terwijl bij een travesty juist de taal absurd of grotesk wordt; en de datering van transvestite op 1922, uit het Duitse Transvestit van 1910.

Verwante begrippen

Travestie gaat over kleding; de pagina’s hieronder gaan over hetzelfde onder een ander woord, en over wat eromheen kan worden afgesproken.

• Forced feminization. Wat er verandert zodra er een machtsafspraak omheen wordt gelegd.
• Sissificatie. De doorlopende variant, waarin vernedering het middel wordt.
• Sissy. Het scheldwoord dat in dat programma tot aanspreektitel wordt gemaakt.
• Rollenspel. Wat er bijkomt zodra de kleding ook een personage moet dragen.