Takel

Wat is een takel?

Een takel (Engels: hoist; met meerdere schijven block and tackle) is een hijswerktuig dat een last over meerdere ketting- of kabeldelen verdeelt, zodat één mens iets omhoog krijgt wat hij niet kan tillen. Hoe meer delen aan de last hangen, hoe minder kracht er per deel nodig is. In een speelruimte hangt een takel boven het ophangpunt van een suspension.

Waar het woord takel vandaan komt

Van het schip, niet van de werkplaats. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal voert één lemma TAKEL, en dat betekent “al wat dient om een zeilschip tot de vaart uit te rusten”. De hele uitrusting, niet het hijsblok. Je hoort het nog in onttakelen, aftakelen en toetakelen, die het WNT er in één adem bij noemt. De etymologische woordenboeken dateren de oudste vindplaats op 1376–1400, met “scheepswant” en “hijswerktuig” naast elkaar, en leiden het woord af van het Middelnederlandse taken, “nemen, grijpen”.

Hoe een takel werkt

Door het gewicht over meer draagdelen te verdelen, en door daarvoor met afstand te betalen. Eén vaste katrol doet dat nog niet: een gewone katrol heeft een mechanisch voordeel van 1 en verandert alleen de richting van de kracht, niet de grootte. Pas als de last aan meerdere delen hangt wordt de kracht kleiner, en het aantal delen dat omhoog trekt is de factor: vier delen, een kwart van de kracht.

Wat er niet kleiner van wordt is de arbeid. Datzelfde natuurkundeboek zegt het onomwonden: een machine kan niet méér arbeid leveren dan de energie die erin gaat. Een kwart van de kracht betekent dus vier meter ketting door je handen per meter hoogte. En de balk merkt van die winst niets: een schijf die alleen de richting omkeert geeft de last én je trekkracht door aan het punt erboven. Dat volgt rechtstreeks uit die eerste zin.

Waarom er in speelruimtes een takel hangt

Omdat één persoon er iemand mee omhoog krijgt zonder tweede paar handen. In mijn overzicht van speelruimtes die je kunt huren noemen dertien kamers een takel, meestal elektrisch en bijna altijd in één adem met een sling of een andreaskruis. Dat is ook waarom hij overschat wordt: een knop indrukken voelt niet als tillen.

Waar een takel niet voor is gebouwd

Voor mensen. Hijswerktuigen worden gebouwd op werkcoëfficiënten die voor lading gelden: bijlage I bij de Europese machinerichtlijn houdt als vuistregel 5 aan voor kabels en 4 voor kettingen. Voor machines die personen heffen zijn diezelfde coëfficiënten uitdrukkelijk ontoereikend en moeten ze “in de regel worden verdubbeld”, plus ten minste twee onafhankelijke kabels of kettingen, elk met een eigen verankering. Een takel uit de bouwmarkt is naar de eerste maat gebouwd, en dat staat op geen enkel typeplaatje.

Waar dit op deze site past

Een takel gebruik ik niet: een balk in een huis dat ik niet ken kan ik niet beoordelen, dus ophangen doe ik niet. Wat er wel kan is touwwerk waarbij je gewicht op de vloer blijft; hoe dat gaat staat op de pagina over de BDSM-date.

Bronnen

• The Supply of Machinery (Safety) Regulations 2008, Schedule 2. Statutory Instrument 2008/1597, Verenigd Koninkrijk. Dit is de woordelijke omzetting van bijlage I bij de Europese machinerichtlijn 2006/42/EG; die is gebruikt omdat EUR-Lex vanaf hier geen tekst teruggeeft. Levert punt 4.1.2.4: kabels hebben in de regel een werkcoëfficiënt van 5 en hijskettingen van 4; en punt 6.1.1: die coëfficiënten zijn “inadequate for machinery intended for the lifting of persons and must, as a general rule, be doubled”, met daarbij de eis van ten minste twee onafhankelijke kabels of kettingen, elk met een eigen verankering.
• College Physics 2e, 9.5 Simple Machines. Paul Peter Urone & Roger Hinrichs, OpenStax, Rice University. Universitair natuurkundeleerboek onder open licentie. Levert de definitie van mechanisch voordeel als uitgaande kracht gedeeld door ingaande kracht; dat een gewone katrol een mechanisch voordeel van 1 heeft en alleen de richting van de kracht verandert en niet de grootte; dat combinaties van katrollen de kracht vermenigvuldigen met ongeveer het aantal kabeldelen dat omhoog trekt; en dat een machine niet meer arbeid kan leveren dan de energie die erin gaat.
• TAKEL. Woordenboek der Nederlandsche Taal via de Geïntegreerde Taalbank van het Instituut voor de Nederlandse Taal. Eén lemma, één hit. Levert de betekenis “al wat dient om een zeilschip tot de vaart uit te rusten”, de vermelding dat Kiliaan die betekenis opgeeft, en de aantekening dat onttakelen, aftakelen en toetakelen zich vanuit die betekenis goed laten verklaren.
• takel. Etymologiebank, de verzamelde Nederlandse etymologische woordenboeken. Levert uit het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (Philippa e.a., 2003–2009) de afleiding van het Middelnederlandse taken, “nemen, grijpen”, met het achtervoegsel -el, en uit Van Veen & Van der Sijs (1997) de datering 1376–1400 met de betekenis “scheepswant, heiswerktuig”. De oudere woordenboeken noemen de herkomst onzeker; dat verschil staat er hier bij.

Verwante begrippen

Een takel is gereedschap binnen suspension, de pagina waar staat wat er met een lichaam gebeurt zodra de vloer wegvalt.

• Suspension. Waarvoor een takel wordt opgehangen, en waarom de duur er meer toe doet dan de hoogte.
• Karabijnhaak. De gekeurde schakel die tussen de onderhaak en het touw komt.
• D-ring. Het vaste bevestigingsoog waar zo’n schakel in gaat.
• Paniekhaak. De haak die je juist wél los krijgt terwijl er spanning op staat, en dus nooit het dragende deel.
• Rigger. Degene die het ophangpunt kiest en bij wie het rekenwerk hoort te liggen.