Relatieanarchie

Wat is relatieanarchie?

Relatieanarchie (Engels: relationship anarchy, afgekort RA) is de opvatting dat relaties geen vaste rangorde hoeven te hebben. Vriendschap, seks, samenwonen en romantiek worden per band apart afgesproken in plaats van in een standaardpakket geleverd. Het is een uitgangspunt over hoe je afspreekt, geen voorschrift over met hoeveel mensen.

Waar relatieanarchie vandaan komt

Uit een Zweeds pamflet van acht punten, en het is korter dan de discussie erover.

Andie Nordgren publiceerde het in 2006 bij Interacting Arts onder de titel Relationsanarki i 8 punkter, later vertaald als The short instructional manifesto for relationship anarchy. De acht kopjes:

1. Love is abundant, and every relationship is unique
2. Love and respect instead of entitlement
3. Find your core set of relationship values
4. Heterosexism is rampant and out there, but don’t let fear lead you
5. Build for the lovely unexpected
6. Fake it til’ you make it
7. Trust is better
8. Change through communication

Wat opvalt aan dat rijtje: er staat niets in over aantallen partners. Geen woord. Het gaat over hoe je met mensen omgaat, en de vraag met hoeveel mensen je dat doet komt er in geen van de acht punten aan te pas.

Nordgren voegt daar het punt customize your commitments aan toe: ontwerp je eigen afspraken met de mensen om je heen, in plaats van aan te nemen dat bepaalde verplichtingen erbij horen wil liefde echt zijn.

Hoe relatieanarchie zich tot de andere vormen verhoudt

Als de vorm die het verst gaat in het loslaten van de rangorde.

Roos Reijbroek zet de vier vormen van consensuele non-monogamie naast elkaar in Systeemtherapie, en omschrijft relatieanarchie zo: “elk contact in iemands leven belangrijk is en dus wordt er geen morele hiërarchie gemaakt”.

Dat is het onderscheid met de buren. Bij polyamorie mogen er meerdere liefdesrelaties zijn, maar de categorie liefdesrelatie blijft bestaan en staat meestal boven vriendschap. Bij swingen blijft de partnerrelatie zelfs uitdrukkelijk de hoofdrelatie. Relatieanarchie schrapt die ordening zelf.

Praktisch betekent het dat een vriendschap waarin je samen woont zwaarder kan wegen dan een romantische band waarin je dat niet doet, zonder dat de een daarmee tot “meer” wordt verklaard. Geen van beide wint.

Wat er politiek in zit

Meer dan een relatievorm, en dat is bij de bron ook zo bedoeld.

Roma De las Heras Gómez benadert relatieanarchie in Sociological Research Online op drie manieren: als liefdesfilosofie, als manier om affectieve banden te ordenen, en als politieke filosofie. Zij richt zich vooral op dat laatste, vanuit een queer-feministische invalshoek.

Dat verklaart het vierde punt van het manifest, over heteroseksisme. Nordgren schreef geen handleiding voor daten maar een verzet tegen een normatief systeem dat bepaalt welke liefde echt is.

Wie relatieanarchie alleen leest als “geen labels”, mist die kant. De term draagt anarchie in de politieke betekenis: geen opgelegde ordening, niet: geen ordening.

De relatie-escalator, en waarom die het mikpunt is

Omdat het de ordening is die relatieanarchie weigert, en bijna niemand hem ooit heeft gekozen.

Met de relatie-escalator wordt het vaste traject bedoeld dat een relatie geacht wordt af te leggen: daten, exclusief worden, elkaars ouders ontmoeten, samenwonen, trouwen, kinderen. Elke trede geldt als vooruitgang, en stilstaan of afstappen als mislukking.

Wat relatieanarchie daartegen inbrengt is niet dat die treden slecht zijn. Het is dat ze als pakket komen. Wie samenwoont wordt geacht ook exclusief te zijn, wie exclusief is wordt geacht richting samenwonen te bewegen, en wie een van die stappen niet wil, moet uitleggen waarom.

Het manifest keert dat om. Punt drie, find your core set of relationship values, vraagt je te bepalen wat je zelf belangrijk vindt voordat je een vorm kiest. Punt vijf, build for the lovely unexpected, gaat over ruimte laten voor banden die in geen bestaande categorie passen.

Dat is ook waar het begrip bruikbaar wordt buiten de non-monogamie. Een monogaam stel dat besluit niet te trouwen en apart te blijven wonen, stapt van diezelfde escalator af.

Wat mensen verkeerd denken over relatieanarchie

“Het betekent geen afspraken maken.” Het tegendeel. Het manifest vraagt om afspraken die je expliciet ontwerpt in plaats van overneemt. Waar een standaardrelatie veel ongezegd laat omdat het “vanzelf spreekt”, moet hier alles benoemd worden.

“Het is polyamorie met een ander woord.” Polyamorie gaat over meerdere liefdesrelaties. Relatieanarchie gaat over het weigeren van de rangorde, en kan met één partner of met geen enkele.

“Het is een excuus om je nergens aan te binden.” Punt zeven van het manifest is trust is better en punt acht change through communication. Dat zijn geen vrijbrieven.

“Het is een moderne internetstroming.” Het pamflet is uit 2006 en Zweeds. Wat nieuw is, is de aandacht ervoor.

Wat je hiermee kunt

• Begin bij wat je met déze persoon wilt, in plaats van bij welke categorie de band hoort te krijgen.
• Maak per onderdeel een afspraak. Seks, tijd, wonen, geld, aanraking: het smorgasbord-werkblad dat in deze kringen circuleert doet precies dat.
• Verwar het niet met vrijblijvendheid. Minder aannames betekent meer gesprekken, niet minder.
• Ga na of je gesprekspartner hetzelfde bedoelt. Het woord wordt losjes gebruikt, en de afstand tussen het manifest en het alledaagse gebruik is groot.

Meer lezen over relatieanarchie

Binnen deze begrippenlijst staat de paraplu bij ethische non-monogamie, en beschrijven polyamorie en swingen de vormen waar relatieanarchie zich het scherpst van onderscheidt.

Buiten deze site is het manifest van Nordgren in tien minuten uit, en dat is de kortste route naar wat het werkelijk zegt. Wie de politieke kant wil, vindt die bij De las Heras Gómez.

Waar dit op deze site past

Dit woord kom ik zelden tegen in mails, en als het valt gaat het meestal over de vraag of een afspraak met mij “iets betekent”. Bij relatieanarchie is dat een verkeerd gestelde vraag: wat het betekent spreek je af. Hoe dat vooraf loopt, staat bij een afspraak maken.

Bronnen

• The short instructional manifesto for relationship anarchy. Andie Nordgren, 2006, oorspronkelijk verschenen in het Zweeds als Relationsanarki i 8 punkter bij Interacting Arts. De brontekst van het begrip, geschreven door de bedenker. Levert de acht punten in hun oorspronkelijke bewoording, de toevoeging customize your commitments, en het uitgangspunt dat verplichtingen ontworpen worden in plaats van overgenomen.
• Thinking Relationship Anarchy from a Queer Feminist Approach. Roma De las Heras Gómez, Sociological Research Online 24(4), 644–660, 2018 (DOI 10.1177/1360780418811965). Levert de drie invalshoeken waarlangs de auteur relatieanarchie benadert, namelijk als liefdesfilosofie, als manier om affectieve banden te structureren en als politieke filosofie, en de keuze om die laatste vanuit een queer-feministisch perspectief uit te werken. Bij de uitgever kwam ik niet binnen. Het abstract is bij Crossref opgehaald.
• Consensuele non-monogamie in de spreekkamer. Roos Reijbroek, Systeemtherapie 37(2), 2025. Het Nederlandstalige vakartikel dat de vier vormen van consensuele non-monogamie benoemt. Levert de omschrijving van relatieanarchie als de opvatting dat “elk contact in iemands leven belangrijk is en dus wordt er geen morele hiërarchie gemaakt”, en de plaatsing ervan naast swingen, de open relatie en polyamorie.

Verwante begrippen

Relatieanarchie is een van de vormen onder de paraplu; de begrippen hieronder zijn de buren.

• Ethische non-monogamie. De paraplu, met de prevalentiecijfers en het onderzoek naar tevredenheid.
• Polyamorie. Meerdere liefdesrelaties, met de categorie liefdesrelatie nog intact.
• Swingen. De vorm waarin de partnerrelatie uitdrukkelijk de hoofdrelatie blijft.
• Monogamie. De ordening waar relatieanarchie zich tegen afzet.
• Metamour. De partner van je partner, een begrip dat hier zijn vanzelfsprekendheid verliest.