Hoorndrager

Wat is een hoorndrager?

Hoorndrager (Engels: cuckold) is het Nederlandse woord voor de man wiens vrouw met een ander naar bed gaat. Het staat sinds 1599 in de woordenboeken en was altijd een scheldwoord: de schande lag bij hem, niet bij haar. In de scene van nu wordt hoorndrager los gebruikt als vertaling van cuckold, en dat dekt maar de helft.

Waar het woord hoorndrager vandaan komt

Van horens die een bedrogen echtgenoot symbolisch kreeg opgezet. Het Nederlands Etymologisch Woordenboek van J. de Vries noteert hoorndrager “sedert Kiliaen” als naam voor de bedrogen echtgenoot en voert het terug op een Griekse uitdrukking die Artemidorus in de tweede eeuw na Christus voor het eerst vermeldt: kérata tini poieĩn, iemand horens opzetten. Van Veen en Van der Sijs dateren het woord op 1599 en houden het op een andere verklaring: kapoenen kregen hun afgesneden sporen in de kam geplant, waar die als hoorntjes doorgroeiden.

Welke van de twee klopt, weet niemand. F.A. Stoett schreef in zijn spreekwoordenboek al dat de oorsprong “tot nu toe onbekend” is, en noteerde erbij dat de bedrogen echtgenoot vroeger ook een koekoek werd genoemd. Daar zit het Engelse cuckold aan vast. Genootschap Onze Taal wijst erop dat het Franse cocu, synoniem van hoorndrager, een variant is van coucou: koekoek. Twee talen, dezelfde vogel. In het Nederlands won de hoorn.

Waarom het woord hoorndrager zo zwaar weegt

Omdat de hoon niet naar de overspelige vrouw ging maar naar haar man. Maria-Theresia Leuker en Herman Roodenburg beschrijven de hoorndrager uit de zeventiende-eeuwse kluchten als “de man die weet dat zijn vrouw met een ander slaapt maar daar eenvoudig niets aan doet”. Weten hielp hem dus niet. Weten en niets doen was juist de grap, en er hoorde een gebaar bij: twee gespreide vingers boven het hoofd van het slachtoffer. Volgens dezelfde auteurs is dat gebaar inmiddels net zo uitgestorven als het scheldwoord.

Daar zit de reden dat hoorndrager in de scene van nu ongemakkelijk ligt. Wie zich cuckold noemt, kiest een rol. Wie hoorndrager wordt genoemd, krijgt een oordeel opgeplakt van vier eeuwen oud. Een deel van de liefhebbers pakt het woord juist daarom op, omdat die lading nou precies de opwinding is. Prima. Alleen is dat een keuze en geen vertaling.

Waar dit op deze site past

Hoorndrager is een stuk taalgeschiedenis; wat mensen tegenwoordig zoeken staat op cuckolding en cuckold. Voor wie verder wil dan het woord: op cuckolding met een professionele bull staat wat er bij zo’n avond met een derde erbij vooraf wordt afgesproken.

Bronnen

• “Die dan hare wyven laten afweyen.” Overspel, eer en schande in de zeventiende eeuw. Maria-Theresia Leuker & Herman Roodenburg, in: Gert Hekma & Herman Roodenburg (red.), Soete minne en helsche boosheit. Seksuele voorstellingen in Nederland, 1300–1850, Nijmegen 1988, p. 61–84, via DBNL. Levert de hoorndrager uit de kluchten als de man die het weet en niets doet, de namen cornutus en koekoek, en het uitgestorven gebaar met twee gespreide vingers.
• hoorndrager. Etymologiebank, gehost door het Instituut voor de Nederlandse Taal. Bundelt de standaardwerken: Van Veen & Van der Sijs (1997) met de datering 1599 en de kapoenverklaring, De Vries (1971) met “sedert Kiliaen” en de Griekse uitdrukking kérata tini poieĩn via Artemidorus, en Stoett (1923–1925) met de conclusie dat de oorsprong onbekend is en de vermelding “vroeger ook een koekoek”.
• Iemand (de) hoorns opzetten. Genootschap Onze Taal. Levert de betekenis “hem ontrouw zijn” volgens Van Dale, en het verband tussen het Franse cocu en coucou, koekoek.

Verwante begrippen

• Cuckolding. De moderne praktijk waar het woord hoorndrager tegenwoordig omheen zwerft, met de cijfers erbij.
• Cuckold. De man die het wél wil, en waarin zijn positie verschilt van die van een hoorndrager.
• Cuckoldress. Zijn partner, die in de oude betekenis degene was die de horens opzette.
• Compersie. Het gevoel dat in de zeventiende eeuw geen naam had en waar het nu bij veel stellen om draait.
• Hotwife. De rol waarin dezelfde situatie juist zonder schande wordt beleefd.