Dissociatie

Wat is dissociatie?

Dissociatie (Engels: dissociation) is het gevoel dat je losraakt van jezelf of van de wereld om je heen, alsof je op afstand staat van je eigen gedachten, lichaam of omgeving. Het is een manier waarop de geest overweldigende ervaringen op afstand houdt. Iedereen dissocieert weleens; bij een dissociatieve stoornis gebeurt het vaak, lang en hinderlijk.

Hoe dissociatie ontstaat

Dissociatie is in de kern een beschermingsmechanisme. Thuisarts.nl beschrijft het als het gevoel dat je soms losraakt van jezelf of van de omgeving, waarbij je geheugen niet goed werkt en het kan voelen alsof je niet jezelf bent. Diezelfde bron legt de oorzaak vaak in de kindertijd: als je lang en vaak het gevoel hebt dat je van jezelf losraakt, heeft dat meestal te maken met heel nare dingen die je als kind hebt meegemaakt. Een jong kind kan nog niet goed met heftige ervaringen omgaan, en loskoppelen is dan een manier om ze te overleven.

Dat maakt dissociatie geen aanstellerij en geen zwakte. Het is een noodrem die ooit nuttig was en die later kan blijven aanslaan op momenten dat het niet meer nodig is.

Waar je het aan merkt

Dissociatie kent een glijdende schaal, van heel gewoon tot ernstig. De encyclopedie beschrijft dissociatie als een reeks ervaringen die loopt van milde onthechting van je directe omgeving tot een zwaardere afsplitsing van je lichamelijke en emotionele belevingen, en plaatst dagdromen aan de ongevaarlijke kant van die schaal. De twee bekendste vormen staan tegenover elkaar.

• Depersonalisatie is het gevoel los te staan van jezelf, alsof je een buitenstaander bent die naar de eigen gedachten of het eigen lichaam kijkt.
• Derealisatie is het gevoel los te staan van je omgeving, waarbij de wereld wazig, droomachtig of onecht aanvoelt.

Daarbij horen vaak gaten in het geheugen: stukken tijd die je niet goed kunt terughalen. Bij de zwaardere vormen kan het voelen alsof je uit twee of meer verschillende personen bestaat.

Een herkenbaar beeld: iemand die tijdens seks ineens ‘weg’ is, de scheuren in het plafond telt of aan de boodschappen van morgen denkt, en achteraf niet goed weet wat er precies gebeurde. Het lichaam blijft, de rest gaat er even vandoor.

Dissociatie en nabijheid

Waarom dit op een site over intimiteit staat: dissociatie kan zich juist laten zien op momenten die dichtbij komen. Iemand kan verlangen naar aanraking en er tegelijk bij wegdrijven zodra het echt intiem wordt, alsof er een glazen wand tussen het lichaam en het moment schuift. Dat is geen onwil en geen gebrek aan aantrekkingskracht. Het is een zenuwstelsel dat leerde weg te gaan als het te veel werd.

Wat dan helpt, is precies het tegenovergestelde van druk: rust, voorspelbaarheid en de vrijheid om op elk moment te stoppen. Een goede, veilige ervaring, zoals een intiem samenzijn, kan iets laten proeven van hoe contact zonder gevaar voelt. Wat het niet kan, is behandeling vervangen. Wie hierin vastloopt, hoort dat te bespreken met een behandelaar die met trauma werkt.

Misverstanden over dissociatie

“Dissociatie is hetzelfde als een meervoudige persoonlijkheid.” Nee. Dat beeld hoort bij de zwaarste, zeldzame vorm. Verreweg de meeste dissociatie is milder: even wegzakken, een leeg hoofd, een gevoel van afstand.

“Dissociëren doe je expres.” Onjuist. Het is een automatische reactie van het zenuwstelsel, geen keuze. Je merkt het meestal pas als het al bezig is.

“Een beetje afstand voelen is meteen een stoornis.” Ook niet. Kortdurend wegdromen of je afsluiten is doodgewoon. Het wordt pas een probleem als het vaak gebeurt, lang duurt en je leven in de weg gaat zitten.

Waar je hulp vindt

Dissociatie hoort thuis in de spreekkamer, niet op een begrippenlijst. Herken je jezelf in de zwaardere klachten, dan is je huisarts de eerste stap. Thuisarts.nl legt uit dat je voor de behandeling een psychotherapeut nodig hebt, een psycholoog of psychiater, en dat gesprekstherapie, medicijnen of EMDR kunnen helpen; ook de praktijkondersteuner in de huisartsenpraktijk kan een begin zijn. Ik ben Victor, gigolo, geen behandelaar, en niets op deze pagina vervangt dat gesprek. Wat ik wel kan: er rustig over praten en meedenken over wat nabijheid voor jou weer veilig maakt.

Bronnen

• Ik heb een dissociatieve stoornis. Thuisarts.nl. Levert de omschrijving van losraken van jezelf of de omgeving, het niet goed werkende geheugen, de link met nare ervaringen in de kindertijd, en dat behandeling via een psychotherapeut loopt.
• Dissociation (psychology). Wikipedia. Levert de glijdende schaal van milde onthechting tot ernstige afsplitsing, en dagdromen aan de niet-pathologische kant ervan.
• Depersonalization-derealization disorder. Wikipedia. Levert het onderscheid tussen depersonalisatie, losraken van jezelf, en derealisatie, losraken van je omgeving die onecht aanvoelt.

Verwante begrippen

• Vecht-of-vluchtreactie. De stressreactie waar dissociatie de derde, bevriezende kant van kan zijn.
• Complex trauma. Het langdurige trauma waaruit dissociatie vaak voortkomt.
• Trigger. De prikkel die dissociatie of een herbeleving in gang kan zetten.
• Aarden. Terug in het hier en nu komen, precies wat helpt bij wegzakken.
• Co-regulatie. Hoe de rust van een ander je zenuwstelsel helpt kalmeren.
• Subspace. De veranderde bewustzijnstoestand in BDSM, die soms met dissociatie wordt verward maar iets anders is.