Deprivatie

Wat is deprivatie?

Deprivatie (Engels: sensory deprivation) is het wegnemen van zintuiglijke prikkels, meestal zicht en gehoor. Voluit heet het sensorische of zintuiglijke deprivatie. In BDSM gebeurt dat met een blinddoek, oordoppen, een kap of een vacuümbed. Het verschil met bondage: er zit niets vast, er valt alleen iets weg.

Hoe deprivatie werkt

Het brein vult de leegte zelf op. Krijgt het niets binnen, dan gaat het zelf patronen maken van wat er niet is, en dat kun je meten.

Christina Daniel en Oliver Mason zetten 46 deelnemers 25 minuten in een geluidsdode kamer, in volledig donker en volledige stilte. In BioMed Research International rapporteren ze dat beide onderzoeksgroepen een significante toename lieten zien van wat zij psychose-achtige ervaringen noemen. Vijfentwintig minuten. In een gepolsterde stoel, zonder dat er verder iets gebeurde.

Voor een scène betekent dat iets simpels. De zwaarte zit niet in hoeveel je wegneemt, maar in hoe lang je het weg laat.

Wie er sneller iets van merkt

Niet iedereen even snel, en het verschil is voorspelbaar.

Daniel en Mason vergeleken twee groepen: 24 mensen die op een vragenlijst hoog scoorden op de neiging tot hallucineren, en 22 die daar laag op scoorden. Beide groepen kregen meer van die ervaringen zodra de prikkels wegvielen, maar de hoge groep rapporteerde er meer. Zowel vooraf als tijdens. Uit hun regressieanalyse kwam die neiging als de beste voorspeller naar voren, met spanning op het moment zelf als tweede.

Wat er níét uit kwam is minstens zo nuttig: hoe suggestibel of fantasierijk iemand is, voorspelde niets. De auteurs leiden daaruit af dat wat mensen melden een echte verandering in de waarneming is en geen kwestie van makkelijk meegaan met wat er wordt gesuggereerd.

Praktisch is dat één zin lang. Ga je gespannen een blinddoek in, dan komt er meer op je af dan wanneer je ontspannen begint, dus de tien minuten vóór het licht uitgaat doen meer dan de tien minuten erna.

Waarom mensen deprivatie zoeken

Omdat het rustig wordt. Niets aan zien komen betekent ook: niets hoeven inschatten, niets hoeven regelen, geen gezicht hoeven trekken dat gelezen wordt.

Dat effect is buiten de speelkamer gemeten. Feinstein en collega’s lieten 50 mensen met angst- en stressklachten één sessie floatation-REST doen, drijven in water verzadigd met epsomzout, en zagen in PLOS ONE de acute angst fors dalen, met een toename van sereniteit, ontspanning en welbevinden. Een floattank is geen scène, maar het mechanisme eronder is hetzelfde: minder input, minder alarm.

Dezelfde afname van prikkels die na tien minuten ontspant, is na een half uur de reden dat mensen dingen gaan horen die er niet zijn. Wie een angstgeschiedenis heeft, merkt dat eerder dan de rest. Op een BDSM-date houd ik daarom de klok in de gaten, niet de zwaarte.

Bronnen

• Examining the short-term anxiolytic and antidepressant effect of Floatation-REST. Feinstein, Khalsa, Yeh, Wohlrab, Simmons, Stein & Paulus, PLOS ONE 13(2), e0190292, 2018. Vijftig deelnemers met angst- en stressklachten; één sessie verminderde de acute angst sterk en verhoogde sereniteit, ontspanning en welbevinden.
• Predicting Psychotic-Like Experiences during Sensory Deprivation. Christina Daniel & Oliver J. Mason, BioMed Research International 2015, artikel 439379 (DOI 10.1155/2015/439379, open access, volledige tekst gelezen). Zesenveertig deelnemers, 24 met een hoge en 22 met een lage neiging tot hallucineren, 25 minuten in een geluidsdode kamer in stilte en donker. Levert: beide groepen lieten een significante toename van psychose-achtige ervaringen zien; de hoge groep rapporteerde er meer, zowel vooraf als tijdens; uit de regressieanalyse kwam de neiging tot hallucineren als beste voorspeller met spanning op het moment zelf als tweede, terwijl suggestibiliteit en fantasierijkheid niets voorspelden; en de conclusie dat de toename een echte verandering in de waarneming weerspiegelt en geen verhoogde neiging tot onjuist rapporteren. Let op: de veelgeciteerde omschrijving “waarnemingsstoornissen, paranoia en anhedonie” hoort bij het kleinere vooronderzoek van Mason en Brady (n = 19) dat hieronder wordt besproken, niet bij deze studie zelf.

Verwante begrippen

• Blinddoek. De lichtste vorm van deprivatie, en voor de meeste mensen de eerste.
• Bodybag. Insluiting waarbij het wegvallen van prikkels erbij hoort in plaats van het doel is.
• Cocooning. Inwikkelen, met dezelfde tijdsdruk maar dan door warmte.
• Ademcontrole. De andere vorm van iets wegnemen, met een veel kortere marge.
• Gasmasker. Deprivatie van zicht en geluid, maar dan met de ademhaling erbij.
• Sensory deprivation. Hetzelfde begrip onder zijn Engelse naam, met de herkomst van het woord en de rechtszaak eromheen.
• Hoofdkap en hood. Het zwaarste gereedschap uit deze familie, in het Nederlands en in het Engels.
• Slaapdeprivatie. Slaap wegnemen in plaats van prikkels; een ander mechanisme met een andere tijdlijn.
• Vacuümbed. De uiterste vorm van dit principe, waarbij het hele lichaam wordt ingesloten.