Prestatiedruk

Wat is prestatiedruk in bed?

Seksuele prestatiedruk is de angst dat je in bed moet presteren, en dat je tekortschiet als het niet lukt. Die druk werkt averechts: de zorg om te moeten “leveren” haalt je uit het gevoel en blokkeert juist de opwinding die vanzelf zou komen. Het overkomt zowel mannen als vrouwen, en het voedt zichzelf: hoe harder je je best doet, hoe verder het weggaat.

Hoe prestatiedruk eruitziet: de toeschouwer in bed

Prestatiedruk heeft een naam die precies vangt wat er gebeurt: spectatoring. Spectatoring is jezelf tijdens de seks van een afstand bekijken en beoordelen, in plaats van je te richten op je eigen gevoel en op je partner. De term komt van de seksonderzoekers William Masters en Virginia Johnson, die hem in 1970 muntten in hun boek Human Sexual Inadequacy. Neem een man die tijdens het vrijen in zijn hoofd zit te controleren of zijn erectie het houdt: juist dat toekijken haalt hem uit het moment en laat de erectie verslappen. Bij een vrouw kan hetzelfde spelen rond de vraag of ze wel opgewonden genoeg is of op tijd klaarkomt. Het toekijken en de opwinding gaan niet samen.

Hoe prestatiedruk werkt

Onder de motorkap zit een simpel, akelig mechanisme. Psycholoog David Barlow liet in de Journal of Consulting and Clinical Psychology zien dat angst bij mensen met seksuele problemen de aandacht wegtrekt van de prikkels die opwinden, naar zorgen over presteren en de gevolgen van falen. Die verschoven aandacht, en niet de angst op zichzelf, is wat de opwinding ondermijnt. Zo ontstaat een lus: je bent bang dat het niet lukt, je gaat jezelf controleren, daardoor lukt het minder, en dat bevestigt de angst. De volgende keer stap je al met die verwachting het bed in. Opwinding is een reactie die alleen komt als je hoofd bij de zintuigen is, niet bij de beoordeling.

Wie er last van heeft, en waarom het zo hardnekkig is

Prestatiedruk raakt bijna iedereen weleens, en juist mensen die het graag goed willen doen zijn er gevoelig voor. Voor een man draait het vaak om de erectie of om te vroeg of te laat klaarkomen; voor een vrouw om opwinding, om nat worden, of om de druk om een orgasme te “moeten” hebben. Voor een stel kan het een stille spanning worden waar niemand over begint. Wat het zo hardnekkig maakt, is dat de gebruikelijke oplossing, nog beter je best doen, precies de verkeerde kant op werkt. De uitweg zit niet in meer inspanning, maar in minder moeten. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, en daarom blijft het vaak hangen tot iemand de lat er bewust afhaalt.

Wat prestatiedruk niet is

“Prestatiedruk betekent dat je je partner niet aantrekkelijk vindt.” Nee. De druk gaat over jezelf en over falen, niet over gebrek aan aantrekking; iemand kan hevig verliefd zijn en toch vastlopen in zijn hoofd.

“Als je maar harder je best doet, gaat het over.” Precies andersom. Meer inspanning versterkt het toekijken; de opwinding komt terug als je juist loslaat.

“Het is een mannending, rond de erectie.” Dat beeld klopt niet. Bij vrouwen speelt het net zo goed, rond opwinding, nat worden en de druk om te “moeten” klaarkomen, alleen is het minder zichtbaar.

Wat je zelf kunt doen

• Haal het doel weg. Spreek af dat er niets “moet”: geen orgasme, geen erectie, geen prestatie. Juist dat maakt ruimte voor wat vanzelf komt.
• Breng je aandacht terug naar je zintuigen. Merk op wat je voelt, ruikt en hoort in plaats van te controleren hoe je het doet; dat is het tegengif tegen spectatoring.
• Zeg het hardop. Vertel je partner dat je in je hoofd zit; de druk halveert zodra het geen geheim meer is dat je alleen draagt.
• Vertraag bewust. Aanraking zonder eindpunt, zonder haast naar penetratie, geeft je lichaam de tijd om de angst te laten zakken.
• Zoek hulp bij aanhoudende klachten. Blijft het spelen of is er een lichamelijke kant, zoals bij een erectiestoornis, dan kan de huisarts of een seksuoloog meedenken.

Wat ik ervan zie

In vijfentwintig jaar is prestatiedruk misschien wel het onderwerp dat ik het vaakst tegenkom, vaak zonder dat het zo genoemd wordt. Vrouwen die bang zijn dat ze “te lang duren”, of dat ze niet spannend genoeg zijn. Wat ik keer op keer zie, is dat er niets zo bevrijdend werkt als de afspraak dat er niets moet. Zodra klaarkomen geen tentamen meer is, ontspant het lijf, en dan gebeurt er juist van alles. Ik ben geen therapeut in bed, maar het weghalen van de lat is precies waar ik goed in ben, en het is de kern van hoe ik werk.

Meer lezen over prestatiedruk

Binnen deze begrippenlijst leggen de seksuele responscyclus uit hoe opwinding normaal verloopt, en orgasmekloof waarom de druk om klaar te komen averechts werkt. Buiten deze site geeft het werk van Masters en Johnson over spectatoring de klassieke beschrijving van het mechanisme.

Waar dit op deze site past

Herken je de druk om te moeten presteren, dan is een ontmoeting waarin niets hoeft misschien precies wat de spanning eraf haalt. Hoe dat werkt, en hoe ik de lat bewust weglaat, lees je bij intiem samenzijn. Praten kan altijd eerst, en dat verplicht tot niets.

Bronnen

• Spectatoring. Wikipedia. Levert dat spectatoring, jezelf van een afstand beoordelen tijdens de seks in plaats van je te richten op je gevoel en je partner, door Masters en Johnson (1970) werd beschreven en geldt als een kernfactor in psychisch bepaalde erectieproblemen.
• Causes of sexual dysfunction: The role of anxiety and cognitive interference. David H. Barlow, Journal of Consulting and Clinical Psychology, 54(2), 140-148, 1986. Levert dat bij mensen met seksuele problemen de angst de aandacht wegtrekt van opwindende prikkels naar zorgen over presteren, en dat die verschoven aandacht de opwinding ondermijnt.
• Human Sexual Inadequacy. William H. Masters & Virginia E. Johnson, 1970. Het boek waarin de term spectatoring werd geïntroduceerd als een kernoorzaak van seksuele problemen.

Verwante begrippen

Prestatiedruk verstoort de seksuele respons. De begrippen hieronder plaatsen het in dat kader.

• Seksuele responscyclus. Het model van opwinding, plateau, orgasme en herstel dat prestatiedruk ontregelt.
• Opwinding. De reactie die alleen komt als je hoofd bij je zintuigen is, en die prestatiedruk juist blokkeert.
• Orgasmekloof. Waarom de druk om te “moeten” klaarkomen averechts werkt, zeker voor vrouwen.
• Libido. De zin in seks, die onder aanhoudende prestatiedruk kan afnemen.