X-kruis

Wat is een X-kruis?

Een X-kruis (Engels: X-cross) is een menshoog frame van twee schuine balken met ringen of ogen erop, waaraan iemand rechtop wordt vastgezet met de ledematen uit elkaar. Het is het derde Nederlandse woord voor hetzelfde meubel: voluit heet het een andreaskruis, en in een inventarislijst kortweg het kruis.

Waarom de handel X-kruis schrijft

Omdat het andere woord al bezet was, en niet zuinig ook.

Het krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek geeft 1.344 artikelen met andreaskruis. Ze gaan over onbewaakte spoorwegovergangen, over de vlag van Schotland en die van Slowakije, over de liturgische kalender, over kruiswoordpuzzels en over houtverbindingen bij handenarbeid. Niet één gaat over een speelmeubel. De oudste die het als waarschuwingsbord behandelt is een bericht van 4 mei 1938 met de kop “Nieuw Waarschuwingssysteem bij onbewaakte Overwegen. HET „ANDREAS-KRUIS” VEROUDERD”, over een proef bij Raalte met reflecterende bakens omdat “een waarschuwingsteeken, het Andreas-kruis, … op zichzelf reeds weinig opvallend” was.

Op x-kruis geeft datzelfde archief nul artikelen. Wie het woord vandaag tegenkomt, komt het tegen op een verpakking of in een advertentie, en dat is precies het punt: het is een woord zonder verleden, en daarom zonder tweede betekenis. Het Algemeen Nederlands Woordenboek voert overigens geen van beide, wat laat zien hoever dit hele veld buiten de standaardwoordenschat ligt.

Waarom dit woord handig is

Omdat je het kunt opschrijven zonder uit te leggen wat je niet bedoelt.

In een advertentie, een berichtje of een inventarislijst wijst X-kruis precies één ding aan. Andreaskruis roept bij de meeste Nederlanders eerst een spoorwegovergang op, en kruis alleen heeft er nog vier andere betekenissen naast, waaronder een lichaamsdeel. Wat er aan zo’n frame gebeurt en waar de tijdsgrens ligt, staat op andreaskruis.

Waar dit op deze site past

Vastzetten staat op mijn lijst met mogelijkheden, licht of stevig. Of dat staand gebeurt en hoe lang, is iets wat we vooraf bepalen; hoe dat gesprek gaat, staat op de pagina over de BDSM-date.

Bronnen

• Krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek (Delpher). Bevraagd via de SRU-dienst, collectie DDD_artikel, op 2026-08-10. Levert de verhouding tussen de twee woorden in Nederlandse kranten: 1.344 artikelen met andreaskruis tegen nul met x-kruis en acht met xkruis, welke acht bij nalezing advertenties, een prijscourant en een kerkbericht blijken en dus OCR-toevalstreffers zijn. De titels van de eerste veertig treffers op andreaskruis zijn nagelopen: spoorwegovergangen, de Union Jack, de Slowaakse vlag, een liturgische kalender, puzzeloplossingen en houtverbindingen bij handenarbeid, en geen enkele over een speelmeubel. De oudste die de betekenis als waarschuwingsbord uitlegt is “Nieuw Waarschuwingssysteem bij onbewaakte Overwegen. HET „ANDREAS-KRUIS” VEROUDERD” van 4 mei 1938, over een proef van de K.N.A.C. bij een onbewaakte overweg in de rijksweg van Zwolle naar Almelo bij Raalte, waarin staat dat men “uitsluitend een waarschuwingsteeken, het Andreas-kruis” bij de spoorbaan aantreft en dat dit teken “op zichzelf reeds weinig opvallend” is. OCR woord voor woord nagelezen.
• andreaskruis. Algemeen Nederlands Woordenboek, Instituut voor de Nederlandse Taal. Levert de nette negatieve controle: “sorry, dit artikel staat (nog) niet in het ANW”. Het woordenboek van het hedendaagse Nederlands voert dit woord dus niet, en x-kruis evenmin.

Verwante begrippen

Een X-kruis is hetzelfde meubel als een andreaskruis, en die pagina draagt het gebruik, de twee kanten en de grens aan de tijd.

• Andreaskruis. Hetzelfde meubel voluit, vernoemd naar de apostel, met het praktische gebruik erbij.
• Kruis. Het korte inventariswoord, met de vier andere dingen die het in het Nederlands betekent.
• Bondage. Waar het vastzetten aan dit frame onder valt, want dit is een bevestigingsmeubel en verder niets.
• Speelkamer. De ruimte waarin je dit woord op een inventarislijst tegenkomt.
• Dungeon. De zwaardere variant van diezelfde ruimte, waar dit meubel meestal centraal staat.