Wartenbergwiel

Wat is een wartenbergwiel?

Een wartenbergwiel (Engels: Wartenberg wheel) is een wieltje met gelijkmatig verdeelde scherpe punten op een steel, dat je over de huid laat rollen. Het is de Nederlandse naam voor de pinwheel, en die pagina draagt de maten, het gevoel en de reden dat de huid heel blijft zolang je niet duwt.

Wie Robert Wartenberg was

Een neuroloog die uit zijn eigen vak werd gezet en zijn naam aan een wieltje overhield.

Wartenberg staat in de geschiedschrijving van de Duitse neurologie in de lijst van als joods aangemerkte wetenschappers die na 1933 uit hun beroep werden verdreven en emigreerden, naast namen als Kurt Goldstein en Ludwig Guttmann. De auteurs noemen die lijst zelf “een who’s who van de Midden-Europese neurologie”.

Zijn stuk over het wiel verscheen daarna in een Amerikaans tijdschrift. In JAMA van 16 oktober 1937 schreef hij dat hij het instrument niet had bedacht, dat het in Europa allang in gebruik was, en dat hij het “an indispensable part of the outfit for everyday neurologic practice” vond. Hij beval het zijn Amerikaanse collega’s aan, en sindsdien draagt het zijn naam. De volledige citatiegegevens van die brief staan op pinwheel.

Waarom het Nederlands geen ander woord heeft

Omdat het woord hier via de webshop binnenkwam en niet via de spreekkamer.

Het Nederlandse krantenarchief geeft op wartenbergwiel nul artikelen. Het Duits heeft er een eigen woord voor, Wartenbergrad, met een eigen encyclopedie-ingang; het Nederlands heeft alleen de leenvertaling die je op verpakkingen tegenkomt. Wie in het Nederlands over dit voorwerp schrijft, schrijft dus een woord dat nooit in een krant heeft gestaan.

Het wiel zelf ligt intussen op meer plekken dan je zou denken. Het encyclopedische lemma merkt op dat patroontekenaars een vrijwel identiek wiel gebruiken, de pounce wheel, met een houten of kunststof heft, om markeringen van papier op stof over te zetten. Hetzelfde principe, een ander vak.

Waar dit op deze site past

Dit wieltje zit in mijn kist, en of het eruit komt is een afspraak en geen verrassing. Hoe zo’n avond wordt samengesteld, staat op de pagina over de BDSM-date. Wil je eerst weten hoe het voelt, dan is dat een vraag die je gewoon kunt stellen.

Bronnen

• Historical review. A short history of German neurology, from its origins to the 1940s. Karenberg, Fangerau, Steinmetz, Berlit & Grond, Neurological Research and Practice 1, artikel 14, 2019 (DOI 10.1186/s42466-019-0019-z; volledige tekst gelezen via PMC7650065). Levert dat Robert Wartenberg voorkomt in de lijst van als joods of niet-arisch aangemerkte neurowetenschappers voor wie na 1933 de verdrijving uit hun beroep begon, en dat de auteurs die emigrantenlijst omschrijven als een who’s who van de Midden-Europese neurologie, met onder anderen Josef Gerstmann, Kurt Goldstein, Ludwig Guttmann, Friedrich Heinrich Lewy en Adolf Wallenberg.
• Wartenberg wheel. Wikipedia. Hier alleen gebruikt voor beschrijvende gegevens en voor de aanhalingen uit de brief van Wartenberg. Levert de alternatieve namen Wartenberg pinwheel en Wartenberg neurowheel, de vaststelling dat Wartenberg ten onrechte als uitvinder wordt aangewezen terwijl hij zelf schreef dat het apparaat in Europa al wijdverbreid was toen hij in Duitsland woonde, zijn omschrijving van het wiel als “an indispensable part of the outfit for everyday neurologic practice” en zijn aanbeveling ervan aan Amerikaanse collega’s, en het gegeven dat patroontekenaars een vergelijkbaar wiel met houten of kunststof heft gebruiken onder de naam pounce wheel.
• Krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek (Delpher). Bevraagd via de SRU-dienst, collectie DDD_artikel. Levert de negatieve vondst: nul artikelen met wartenbergwiel, tegenover 3.475 met de kale achternaam Wartenberg, die daar over andere personen en plaatsen gaan.

Verwante begrippen

Een wartenbergwiel is de Nederlandse naam voor de pinwheel, en die pagina draagt de techniek, de hygiëne en het punt waarop de huid opengaat.

• Pinwheel. Hetzelfde voorwerp onder zijn Engelse naam, met de Merkelcellen, de maten en de wegwerpversie.
• Sensation play. De familie waarvoor dit gereedschap is, en waar prikkelen zonder beschadigen het uitgangspunt is.
• Medical play. Het decor waar dit instrument letterlijk vandaan komt.
• Inspectie. Het onderzoeksritueel waarin een wartenbergwiel het vaakst meegaat.
• Neon wand. Het apparaat waarop dit wiel soms wordt aangesloten voor een elektrische variant.