Straitjacket

Wat is een straitjacket?

Een straitjacket (Nederlands: dwangbuis) is een jas met mouwen die langer zijn dan de armen, die op de rug dichtgaat waarna de mouwen om de romp worden vastgeknoopt. De armen liggen daarna gekruist voor het lichaam en komen niet meer bij de sluiting. Strait betekent nauw, niet recht.

Waar het woord straitjacket vandaan komt

Van strait, “nauw”. Daar loopt de spelling dan ook op stuk.

De Engelstalige encyclopedie legt uit dat strait hier slaat op het strak aangetrokken karakter van het kledingstuk. Het heeft niets te maken met straight, “recht”, ook al schrijft bijna iedereen straightjacket. In de vroege periode heette hetzelfde ding trouwens anders: camisole of strait waistcoat, en in negentiende-eeuws Duitsland Spanish straitjacket. Zelfs de bekendste herkomstclaim staat niet vast. Dat een stoffeerder met de naam Guilleret hem rond 1770 voor het Bicêtre in Parijs maakte, is een lezing van onder anderen Michel Foucault waar historicus Benoît Majerus vraagtekens bij zet.

Wat straitjacket in het Nederlands betekent

Zelden een kledingstuk.

Het krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek geeft twintig artikelen met straitjacket, en geen daarvan gaat over het voorwerp. De oudste Nederlandstalige treffers vormen een filmaffiche: in maart 1965 draait in bioscoop West-End in Willemstad “STRAIT-JACKET” met Joan Crawford, in Amigoe di Curaçao aangekondigd met een Spaanse vertaling erachter (camisa de fuerza) en zonder Nederlandse. De rest is beeldspraak. Ecuador vond in 1980 “its way out of the straitjacket” van zijn economische afhankelijkheid, en op 1 mei 1992 staat in vier Nederlandse tv-rubrieken de BBC-documentaire A chemical strait-jacket, over zware medicijnen bij verstandelijk gehandicapte kinderen. Wie in het Nederlands het jasje bedoelt, zegt dwangbuis.

Waarom een straitjacket zo tot de verbeelding spreekt

Door de ontsnappingsact, en dat is precies wat er misgaat.

Harry Houdini zag er een bij een patiënt in een inrichting in Canada en nam hem op in zijn nummer, vaak ondersteboven hangend. In 1916 keken in Baltimore zo’n vijftigduizend mensen toe hoe hij zich er in drie minuten uit werkte. Dat nummer wordt nog altijd nagedaan: Lucas Wilson uit Toronto staat sinds juni 2016 met vier straitjacket-records in het Guinness Book, waaronder een hangende ontsnapping van 8,4 seconden.

Daardoor ziet een straitjacket eruit als iets waar je met wat wringen uit komt. Dat is hij niet: de sluiting zit op de plek waar je handen door dit jasje juist niet meer komen. Wat er over veilig gebruik te zeggen valt, niet alleen laten en niet plat op de buik, staat bij dwangbuis, waar ook de bronnen liggen. Wil je zo’n jasje een keer voelen, dan bouw ik dat rustig op tijdens een BDSM-date. Eén historische kanttekening hoort er wel bij: de encyclopedie vat Majerus zo samen dat juist de zachtheid van de stof ertoe leidde dat straitjackets vaker bij vrouwen werden gebruikt dan bij mannen.

Bronnen

• Straitjacket. Wikipedia. Levert de uitleg dat strait slaat op het strak aangetrokken karakter van het kledingstuk, de oudere benamingen camisole, strait waistcoat en Spanish straitjacket, de twijfel van Benoît Majerus bij de toeschrijving aan de stoffeerder Guilleret rond 1770, zijn observatie dat de zachtheid van de stoffen ertoe leidde dat straitjackets vaker bij vrouwen dan bij mannen werden gebruikt, en de ontsnappingsgeschiedenis: Houdini die er een zag in een inrichting in Canada, de vijftigduizend toeschouwers in Baltimore in 1916 en de drie minuten die hij nodig had, plus de vier records van Lucas Wilson per 10 juni 2016.
• Krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek (Delpher). Doorzocht via de SRU-dienst op de collectie DDD_artikel, gesorteerd op datum, met de OCR van de aangehaalde treffers nagelezen. Levert het totaal van twintig artikelen met het woord straitjacket en de vaststelling dat geen enkele over het kledingstuk gaat: de bioscoopadvertenties en de agenda in Amigoe di Curaçao van 25, 26 en 27 maart 1965 voor “STRAIT-JACKET (CAMISA DE FUERZA)” met Joan Crawford in West-End; het artikel in Amigoe van 26 maart 1980 over Ecuador dat pas in 1972 “found its way out of the straitjacket”; en de tv-rubrieken van 1 mei 1992 in Het Parool, Trouw, De Volkskrant en het Nederlands dagblad met de BBC-documentaire A chemical strait-jacket.

Verwante begrippen

• Dwangbuis. Hetzelfde jasje onder zijn Nederlandse naam, met de herkomst en de veiligheidsregels.
• Bondage. De praktijk waar een straitjacket gereedschap voor is.
• Armbinder. Het alternatief dat de armen achter de rug houdt in plaats van ervoor.
• Mummificatie. Inpakken van het hele lichaam, waar dit jasje de versie voor alleen de armen van is.
• Bodybag. De zak die er voor de scene bij is bedacht, in plaats van uit de inrichting te komen.